ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri edilen ÅŸeyler zamanla rüşvet halini aldığı için Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde özellikle Tanzimat’tan sonra bu iÅŸ bir kurala baÄŸlanmış ve ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler, yasak olan ve yasak olmayan adıyla ikiye ayrılmıştır. Yasak olan ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler arasında; altın, gümüş ve bunlardan yapılan kıymetli eÅŸyalar, çubuk takımı, ÅŸal, kumaÅŸ, kürk, köle, cariye, binek hayvanı gibi hayvanlar, çadır, her türlü zahire, kuru yemiÅŸler, odun ve kömür bulunmaktadır. Yasak olmayanlar ise; üzüm, kavun, karpuz, yaÅŸ meyve, çiçek, ÅŸekerleme ve tatlılar, yoÄŸurt, tereyağı, süt, kuzu, av hayvanlarıdır. Yasak olmayan ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler için belirli bir miktar tayin olunmuÅŸtur”.
Marmara Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümünden sayın Dr. Rıfat GÜNALAN ve Zeki KAVANOZ Başbakanlık Osmanlı arşivindeki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kayıtları hakkında bir araştırmada bulunmuşlardır. Araştırmada 16.-17. yüzyıllar arası Maliyeden Müdevver Defter (MAD) serisindeki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kayıtları analiz edilmiştir.
“Tespit edilen defterlerdeki ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri kayıtları genelde; ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri (hedâyâ), piÅŸkeÅŸ, ihsan (ihsân-ı hümâyûn), inam, bahÅŸiÅŸ, atiyye (atiyye-i şâhâne), avâtıf (avâtıf-ı şâhâne) ve harçlık ÅŸeklindeki baÅŸlıklar altında yer almaktadır. Osmanlı tarihi boyunca padiÅŸahların çeÅŸitli ÅŸahıslara ve kurumlara verdiÄŸi ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler en yaygın adıyla ihsan-ı ÅŸahane olarak bilinmektedir. Bu tabir, atıyye-i hümayun, atıyye-i seniyye, in’âmat, iânat, eltaf, âtıfet gibi
12
benzer kelimelerle de ifade edilmektedir”.
Maliyeden Müdevver Defter serisinde söz konusu yüzyıllar arasında yabancı ülke kral ve kraliçelerine (imparator, imparatoriçe, çasar, çariçe ve şaha) takdim edilen ve onlardan gelen, yeni Müslüman ve han olanlara verilen çeşitli Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyelerilerin kayıtları bulunmaktadır.
“Gelen ülke elçilerine, hanlara ve adamlarına verilen ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler, yapılan masraflar, geliÅŸte ve gidiÅŸte menzillerde kendileri için yapılan harcamalar, kiralanan ve döşenen evler ve evde kullandıkları eÅŸyaların ayrıntılı liste ve masrafları, elçilerin getirdikleri ve dönüşte
13
götürdükleri ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyelerilerin listeleri (773sayfa) kayıtlanmıştır”.
13 A.g.e., s.70.
Dönemin incelenen kayıtlarında padişaha gelen ve padişahın muhtelif statüdeki kimselere verdiği Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleriler aşağıdaki şekliyle listelenmiştir.
“1 -Giyim kuÅŸam: (ağır, bahalu, fahir, ÅŸahane, alemlü tekele, altın sırmalı siyah, müzehheb) hil’at, kaftan, semmûrdan) kakum kürk, samur kürk, elbise, (fahir) libas, dülbend, ayakkabı, (altınlı kadife) ÅŸibit, pabuç, (altın) üsküf, (altın, mugarrak) külah, hırka, kızıl börk, kemer, kuÅŸak, (altınlı Frengi) kumaÅŸ, âlemli ak bezler, akmiÅŸe, ÅŸapka, (Frengi) kemha.
2-Ev eşyası: Halı/ kalı, kilim, (mücüş) ibrik, (gümüş) maşrapa, (altın, gümüş) tas, (altın, gümüş) tepsi, sürahi, (altın, gümüş) kadeh, (altın, gümüş}) avadanlık. 3-Ziynet eşyası: Altın, mücevher, gümüş elmas.
4-Nakit/ para: Akça, altın, dinar, filori, altın para, gümüş para, kızıl külçe. 5- Yiyecek: Kuzu, koyun, peynir, yaÄŸ ve kaymak. 6-SavaÅŸ araç ve gereçleri: Hançer, kılıç, zırh. 7-Binek ve yük aracı: At, deve, katır, surnepa. 8-Ä°nsan: OÄŸlan ve cariye/ karavaÅŸ”.
Maliyeden Müdevver Defter serisi Osmanlılardaki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kültürünü belgelerle gözler önüne sürmesi bakımından bu konudaki çalışmalara önemli bir kaynak oluşturmaktadır.
Gerek Osmanlı Ä°mparatorluÄŸunda gerekse Türkiye Cumhuriyeti’nde tahta geçiÅŸi kutlamak için gönderilen armaÄŸanlar gönderilene duyulan saygının, iyi niyetin ifadesi olarak algılanmıştır.
XVI. yüzyılda Türkiye’ye gelen Ogier Ghiselin de Busbecq bir yazısında Ä°stanbul’dan dostça ayrılan elçiler için divanda ziyafet verildiÄŸinden ve ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler takdim edildiÄŸinden bahsetmektedir. Ogier Ghiselin de Busbecq, Sadrazam Ali PaÅŸa’nın kendilerine de biri Arap atı olmak üzere üç tane cins at gönderdiÄŸini ifade etmektedir. Ayrıca atların yanında sırma iÅŸlemeli güzel bir elbise, Ä°skenderiye’den gelme kıymetli panzehirlerle dolu bir çekmece ve içinde güzel kokulu yaÄŸ dolu bulunan billur kâse sunduÄŸunu belirtmektedir.
ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri edilen ÅŸeyler zamanla rüşvet halini aldığı için Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde özellikle Tanzimat’tan sonra bu iÅŸ bir kurala baÄŸlanmış ve ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler, yasak olan ve yasak olmayan adıyla ikiye ayrılmıştır. Yasak olan ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler arasında; altın, gümüş ve bunlardan yapılan kıymetli eÅŸyalar, çubuk takımı, ÅŸal, kumaÅŸ, kürk, köle, cariye, binek hayvanı gibi hayvanlar, çadır, her türlü zahire, kuru yemiÅŸler, odun ve kömür bulunmaktadır. Yasak olmayanlar ise; üzüm, kavun, karpuz, yaÅŸ meyve, çiçek, ÅŸekerleme ve tatlılar, yoÄŸurt, tereyağı, süt, kuzu, av hayvanlarıdır. Yasak olmayan ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler için belirli bir miktar tayin olunmuÅŸtur”.
Marmara Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümünden sayın Dr. Rıfat GÜNALAN ve Zeki KAVANOZ Başbakanlık Osmanlı arşivindeki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kayıtları hakkında bir araştırmada bulunmuşlardır. Araştırmada 16.-17. yüzyıllar arası Maliyeden Müdevver Defter (MAD) serisindeki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kayıtları analiz edilmiştir.
“Tespit edilen defterlerdeki ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri kayıtları genelde; ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleri (hedâyâ), piÅŸkeÅŸ, ihsan (ihsân-ı hümâyûn), inam, bahÅŸiÅŸ, atiyye (atiyye-i şâhâne), avâtıf (avâtıf-ı şâhâne) ve harçlık ÅŸeklindeki baÅŸlıklar altında yer almaktadır. Osmanlı tarihi boyunca padiÅŸahların çeÅŸitli ÅŸahıslara ve kurumlara verdiÄŸi ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler en yaygın adıyla ihsan-ı ÅŸahane olarak bilinmektedir. Bu tabir, atıyye-i hümayun, atıyye-i seniyye, in’âmat, iânat, eltaf, âtıfet gibi
12
benzer kelimelerle de ifade edilmektedir”.
Maliyeden Müdevver Defter serisinde söz konusu yüzyıllar arasında yabancı ülke kral ve kraliçelerine (imparator, imparatoriçe, çasar, çariçe ve şaha) takdim edilen ve onlardan gelen, yeni Müslüman ve han olanlara verilen çeşitli Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyelerilerin kayıtları bulunmaktadır.
“Gelen ülke elçilerine, hanlara ve adamlarına verilen ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler, yapılan masraflar, geliÅŸte ve gidiÅŸte menzillerde kendileri için yapılan harcamalar, kiralanan ve döşenen evler ve evde kullandıkları eÅŸyaların ayrıntılı liste ve masrafları, elçilerin getirdikleri ve dönüşte
13
götürdükleri ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyelerilerin listeleri (773sayfa) kayıtlanmıştır”.
13 A.g.e., s.70.
Dönemin incelenen kayıtlarında padişaha gelen ve padişahın muhtelif statüdeki kimselere verdiği Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleriler aşağıdaki şekliyle listelenmiştir.
“1 -Giyim kuÅŸam: (ağır, bahalu, fahir, ÅŸahane, alemlü tekele, altın sırmalı siyah, müzehheb) hil’at, kaftan, semmûrdan) kakum kürk, samur kürk, elbise, (fahir) libas, dülbend, ayakkabı, (altınlı kadife) ÅŸibit, pabuç, (altın) üsküf, (altın, mugarrak) külah, hırka, kızıl börk, kemer, kuÅŸak, (altınlı Frengi) kumaÅŸ, âlemli ak bezler, akmiÅŸe, ÅŸapka, (Frengi) kemha.
2-Ev eşyası: Halı/ kalı, kilim, (mücüş) ibrik, (gümüş) maşrapa, (altın, gümüş) tas, (altın, gümüş) tepsi, sürahi, (altın, gümüş) kadeh, (altın, gümüş}) avadanlık. 3-Ziynet eşyası: Altın, mücevher, gümüş elmas.
4-Nakit/ para: Akça, altın, dinar, filori, altın para, gümüş para, kızıl külçe. 5- Yiyecek: Kuzu, koyun, peynir, yaÄŸ ve kaymak. 6-SavaÅŸ araç ve gereçleri: Hançer, kılıç, zırh. 7-Binek ve yük aracı: At, deve, katır, surnepa. 8-Ä°nsan: OÄŸlan ve cariye/ karavaÅŸ”.
Maliyeden Müdevver Defter serisi Osmanlılardaki Erkeğe Alınacak Doğum Günü Hediyeleri kültürünü belgelerle gözler önüne sürmesi bakımından bu konudaki çalışmalara önemli bir kaynak oluşturmaktadır.
Gerek Osmanlı Ä°mparatorluÄŸunda gerekse Türkiye Cumhuriyeti’nde tahta geçiÅŸi kutlamak için gönderilen armaÄŸanlar gönderilene duyulan saygının, iyi niyetin ifadesi olarak algılanmıştır.
XVI. yüzyılda Türkiye’ye gelen Ogier Ghiselin de Busbecq bir yazısında Ä°stanbul’dan dostça ayrılan elçiler için divanda ziyafet verildiÄŸinden ve ErkeÄŸe Alınacak DoÄŸum Günü Hediyeleriler takdim edildiÄŸinden bahsetmektedir. Ogier Ghiselin de Busbecq, Sadrazam Ali PaÅŸa’nın kendilerine de biri Arap atı olmak üzere üç tane cins at gönderdiÄŸini ifade etmektedir. Ayrıca atların yanında sırma iÅŸlemeli güzel bir elbise, Ä°skenderiye’den gelme kıymetli panzehirlerle dolu bir çekmece ve içinde güzel kokulu yaÄŸ dolu bulunan billur kâse sunduÄŸunu belirtmektedir.
