Mermer ve doğaltaş kullanımı ve dolayısıyla üretimindeki artış, doğaltaş ocaklarında gerçekleştirilen üretim çalışmalarının optimizasyonunun araştırılmasını önemli kılmaktadır. Mermer ocak işletmeciliğinde amaç, mermer fabrikaları ve piyasanın istediği boyutlarda kırıksız ve çatlaksız blok çıkartmaktır (Ersoy, Yeşilkaya ve Dinçer 2010). Günümüzde mermer ocaklarının önemli bir kısmında üretim, elmas telkesmemakinesi ile yapılmaktadır.Üretim süresince, sahanın süreksizlik özelliklerinden yararlanılarak üretim hızı arttırılabildiği gibi, aynı süreksizlikler blok verimini de düşürebilmektedir. Üretimin minimum kayıplarla gerçekleştirilmesi, gerek üretici, gerekse ülke ekonomisi açısından son derece önemlidir.
Üretim esnasında doğaltaş bloklarının boyutlarını belirleyen en önemli yapısal özellik sahanın jeolojisidir. Jeolojik yapı; kaya kütlesini tanımlar. Kaya kütlesi, süreksizlik ağı ve kayaç malzemesinin birlikte oluşturduğu sistemdir. Süreksizlik sisteminin yapısal düzeni, kaya kütlesinin deformasyonunu, dayanım ve geçirgenlik özelliklerini, yataklanma formasyonlarını ve ayrıca büyük miktarda mineral yatağının dağılımını ve gelişimini belirler (Palpström, 1995).
Çalışma alanında üretim süreci içerisinde, gerek delme gerekse elmas tel kesme çalışma parametreleri her bir formasyon için farklılık göstermektedir. Bu çalışmada mermer ocak işletmesinde farklı basamaklarda uygulanan üretim yöntemi incelenmiş ve kesme düzlemi süreksizliklerinin elmas tel kesme performansına etkileri araştırılmıştır. Elmas telli kesme yöntemi ile ilgili geçmişte birçok araştırma yapılmış olup bunlardan bazıları Çizelge 1 de verilmiştir. Bu çalışmanın önceki çalışmalardan en önemli farkı, gerek jeolojik gerekse fiziko-mekanik özellikleri birbirine çok yakın olan iki birimin üretim parametrelerinin farklılığın nedenlerinin incelenmesidir.
Çizelge 1. Bazı Araştırmacılar Tarafından Elmas Tel Kesme Yöntemi ile İlgili Yapılan Çalışmalar
Bu çalışmada elmas tel donanımlarının ocaklarda optimum kullanımı başlıklı çalışmasında elmas telin verimli kullanımına etki eden faktörleri incelenmiştir. Bu amaçla, bilgisayar programı kullanarak, ocağın büyüklüğüne, basamak boyutlarına, üretilen ürünün maliyetine, fiyatına ve piyasa koşullarına göre en uygun teknolojinin seçimi gerçekleştirilmiş, traverten ve granit ocakları için yapılan çalışma sonuçları değerlendirilmiştir.
Çalışmada Konya-Ladik mermerlerinin jeomekanik özellikleri ve işletmeciliği konulu çalışmada gri ve beyaz renklerdeki iki mermer örneğinin fiziksel ve mekanik özellikleri belirlenmiş ve sınıflandırılmış, daha sonra mermer işletme yöntemi olarak elmaslı tel kesme yöntemi ile üretimi önerilmiştir.
Sert taş ocakları için elmas tel konulu bu çalışmada plastik kaplı elmas telin güvenlik açısından gelişme kaydettiği, bununla birlikte güvenlik standartlarıyla ilgili yapılması gerekenler olduğunu belirtilmiştir.
Blok mermer üretiminde elmaslı tel kesme kullanımı, uygulaması ve kesme veriminin optimizasyonu konulu yazıda, blok mermer üretiminde elmaslı tel kesme yöntemi ele alınmış, yöntemin uygulanabileceği ocak tipleri, ocağın kesime hazırlanması, deliklerin delinmesi, telin yerleştirilmesi ve kesimin yapılmasında dikkat edilecek konular verilmiştir.
Tel kesme makinelerinde elmaslı tellerde kesme performansının belirlenmesi üzerine bir inceleme başlıklı yüksek lisans tezinde, farklı mermer türlerinin üretiminin yapıldığı üç ayrı mermer ocak işletmesinde, sayalama kesimlerine ait gözlemsel ve analiz bulguları incelenerek sayalama randımanının belirlenmesine yönelik algoritmik yaklaşımlar geliştirilmiştir.
Mermer işletmeciliğinde elmas tel kesim performansının araştırılması konulu yüksek lisans tezinde, Burdur Bej mermer ocağında yapılan saha çalışmalarında, üretime bağlı olarak gerek tel ömrü gerekse kapasite açısından incelemeler yapılmış, değişken parametre olarak elmas boncuktaki aşınma miktarı baz alınmıştır. Elde edilen veriler ışığında Burdur Bej mermeri için en uygun boncuk çapı belirlenmiştir.
Çalışmada sert kayaçlarda elmas tel kullanımının patlatma yöntemine göre daha verimli olduğu için yaygın hale geldiği belirtilmiştir. Piedmont and Sardinia bölgesindeki birçok taş ocağında yapılan anket çalışması teknik ve ekonomik açıdan değerlendirilmiştir.
Yazarlar, elmas tel kesme işlemini üç farklı kayaç grubunda denemişler ve mineralojik ve petrografik özellikleriyle ilişki kurmuşlardır. Laboratuvar ve saha çalışmaları sonuçlarını istatistiksel olarak değerlendirerek aşınma oranı modeli geliştirmişlerdir.
Çalışmada elmas telle blok mermer üretiminde dokusal ve bileşimsel kayaç özelliklerinin ve kayaçların doku katsayısı değerlerinin, kesim sırasında elmas boncuklarda meydana gelen aşınmalara etkisi ve mermerlerin elmas telle kesimde dokusal özelliklerin etkisi ortaya konulmuştur.
Çalışmada andezit kesiminde elmas boncuk aşınmasının çok değişkenli istatistiksel analizi yapılmış, elmas tel kesme yönteminde maliyeti etkileyen birincil parametrenin boncuk aşınma oranı olduğunu belirtilmiştir. Farklı mekanik ve fiziksel özelliklerdeki andezit örnekleri üzerinde endüstriyel boyutta yatay ve düşey kesme deneyleri yapılarak makine ve kesme parametreleriyle istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir.
Turanboy, 2003
Yavuz, 2003
Tonçer, 2005
Özçelik ve Bayram, 2006
Özçelik vd.,
2006
Jain, Rathore,
2009
Bu çalışmada, kaya kütlelerinin içerisinde süreksizliklerle sınırlanmış doğal kaya bloklarının şekil, boyut ve dağılımları lineer ilişkiler ve çeşitli yaklaşımlarla incelenmiştir. Geliştirilen modelde, kullanılan verilerle, kaya kütlesinin görünür yüzeyleri üzerindeki süreksizlikler arası mesafe ve eğim/eğim yönü değerleri verilmiştir.
Çalışmada blok mermer üretimini etkileyen jeolojik parametreleri birincil ve ikincil jeolojik parametreler olarak iki ana grup altında toplanabileceği, birincil jeolojik parametrelerin mermer ocakları içerisindeki blok boyutlarını direk olarak sınırlayan süreksizlik düzlemleri (ilksel tabakalanma, tektonik kırık ve çatlaklar), ikincil parametrelerin ise blok mermer üretimini esnasında kayaç üzerinde oluşan gerilmeler neticesinde bulundukları yüzeyler boyunca kırılmalara neden olan kapalı-kılcal süreksizlik düzlemleri, foliasyon düzlemleri ile kayaç içerisinde renk ve desen homojenitesini bozan dolomitik zonlar, kalsit-zımpara bant ve mercekleri ile ayrışma olduğu belirtilmiştir.
Yapmış olduğu doktora tezinde Diyarbakır Hani yöresindeki mermer ocaklarının blok alma olanakları, fiziksel, kimyasal ve mekanik özellikleri açısından değerlendirilmesini incelemiştir.
Yazarlar, model elmas telli kesme makinesinin geliştirilmesi ve elmas telle blok doğaltaş üretiminde işletme ekonomisini en fazla etkileyen elmas boncuk aşınmalarının, kesilen kayaçların fiziki ve mekanik özelliklerinin yanı sıra kesme ekipmanının çalışma koşullarından kasnak devir hızı ve makine titreşimi ile olan ilişkilerini ortaya koymuşlardır.
Araştırmacılar model elmas telli kesme makinasıyla, farklı kasnak devir sayılarında, farklı mermer bloklarını kesmişler ve makinada oluşan titreşimleri, boncuk aşınmalarını izlemişlerdir.
Mermer ocaklarında, kesme alanının elmas tel kesme makinası performansı üzerine etkileri konulu çalışmada, Hindistan’daki mermer ocaklarında elmas tel kesme operasyonunda kesme alanının kontrol edilebilir bir parametre olduğu ve dolomitik mermer ocaklarının yaygın olduğunu belirtilmiştir. Çalışma sonucunda basamak yüksekliğinin kesme performansında önemli bir parametre olduğunu ve çalışma sonuçlarının diğer tür mermerlerde de uygulanabileceğini belirtilmiştir.
2. ÇALIŞMA ALANI
Çalışma alanı Afyonkarahisar’ın İscehisar ilçesinin güneydoğusunda, 6 km uzaklıkta Bahçecik yolu üzerindeki Aktaşören mevkiinde bulunmaktadır (Şekil 1).
Şekil 1. Çalışma alanı yer bulduru haritası.
Ocak, 1991 yılından bu yana aktif olarak çalışmaktadır. Ocağın genelinde dört basamak oluşturulmuş olup, ikinci basamakta AG ve dördüncü basamakta AKP mermerleri, elmas tel kesme yöntemi uygulanarak üretilmektedir. En üst birinci basamak çok çatlaklı olduğundan ve üçüncü basamakta da geçiş zonunun belirgin olmasından dolayı renk homojenliği sağlanamamakta ve sürekli üretim yapılamamaktadır (Şekil 2).
Şekil 2. Çalışma alanının genel görünüşü.
2.1 Çalışma Alanının Jeolojisi
Afyonkarahisar çevresinde yüzeylenen kayaçlar Afyon Metamorfitleri olarak adlandırılan temel kayaçlardan oluşmaktadır. Kökeni ağırlıklı olarak sedimanter olan bu kayaçlar, orta/yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşıma uğramıştır. Alt ve Üst Metamorfitler şeklinde iki alt gruba ayrılan Afyon Metamorfitleri farklı litolojilerden oluşmaktadır. İscehisar Mermeri, metamorfik temelin en üst birimini oluşturmaktadır. Kökeni kireçtaşı (karbonat) olan mermerler jeolojik olarak farklı renk, tane boyu, mineralojik bileşim göstermekte ve bu özellikler açısından üç farklı birime ayrılmaktadır (Sümer vd., 1997).
İnceleme alanı; “Afyon Mermerleri” olarak bilinen birim beyaz, sarımsı, bej, boz renkli, kalın tabakalı olup adını, mostra yakınındaki İscehisar ilçesinden almıştır. İscehisar mermerleri; beyaz, gri, alacalı (Kaplan Postu), krem renkli, kalın— çok kalın tabakalanmalı yapıya sahip, büyük bloklar elde edilebilen, ince kristalli değerli bir mermerdir. Birim Afyon Metamorfitleri içinde mercek şeklinde olup kalınlığı en fazla 300 metre kadardır. İscehisar ilçe merkezinin güneyinde, KB-GD doğrultusu boyunca 6 km. uzunluğunda 1,5 km. genişliğindeki bir alanda yayılım göstermektedir. Birim, Afyon Metamorfitleri ile aynı yaştadır (Güleç, 1972).
Afyonkarahisar İscehisar mermerleri, mineralojik bileşimlerine göre değişik renk ve desen sergilemektedir. Birim A (Afyon Kaplan Postu, Afyon Gri) mermer istifinin tabanında yer alır. AKP gri renktedir, iri beyaz renkli kalsit mercekleri mermere desen kazandırmıştır. Birim B (Afyon Bal, Afyon Beyaz ve Afyon Kaymak) ince taneli kalsit kristallerinden oluşurlar (Şekil 3, Şekil 4) Orta seviyeyi karakterize eden bu mermerlerde belirgin bir desen gözlenememektedir. Üst seviyeyi oluşturan Birim C (Afyon Menekşe) ise mor, eflatun renge sahiptir. Mermer oluşumunun son seviyesinde gelişen çatlaklar ise daha sonra sarı demir oksit ve beyaz kalsit damarlarıyla dolmuş ve bazı mermer türleri desenli bir görünüm kazanmıştır (Sümer vd., 1997).
2.2 İşletme Yöntemi
İnceleme alanında mermer üretimi; sahanın genelinde hâkim olan ana süreksizliklere göre açık ocak üretim yöntemlerinden elmas tel ile kesme yöntemiyle basamaklar halinde yapılmaktadır. Elmas tel kesme makinası 60 HP gücünde elektrikli bir motora sahip olup 80 cm çaplı kasnağı 1200 dev/ dk döndürebilmektedir. Kesimlerde kullanılan elmas tel ise 32 m uzunluklu olup her metrede 33 adet sinterize elmas boncuk, 3 adette bir sıkma atılarak hazırlanmıştır.
Sahada genel üretim yönü K30D, basamak doğrultusu ise K45D şeklindedir. Süreksizlik yönelimlerinin belirgin olduğu zonlarda üretim, süreksizlik düzlemlerine göre yapılmakta ve düzlemler boyunca zaman zaman kesme yapılmadan bloklar ayrılabilmektedir. Bu yüzden daha hızlı çalışılabilmektedir. Alt basamaklara doğru mermerleşme Afyon Gri den Afyon Kaplan Postuna geçmektedir. Ana hatlarıyla üretim dört aşamada gerçekleştirilir (Yüksel, 2010);
Planlama ve Hazırlık: Bu aşamada kesilecek kütlenin boyutu ana süreksizliklere göre belirlenir. Daha az kesim işlemi yapılması amacıyla ana süreksizliğin geçtiği doğrultuya yakın blok boyutu tespiti yapılır ve kesimi planlanan kütlenin etrafı temizlenir.
Delme: Kesilecek kütlede blok boyutu tespiti yapıldıktan sonra kesimde kullanılacak elmas telin aynadan kesilecek kütlenin sınırlarından geçmesi amacıyla yatay ve düşey delikler açılır. Delme işlemi delik delme makinesi (vagondrill) ile yapılır. Yatay ve düşey delme işleminde sahadaki süreksizliklerin farklı yönlenmelerinden dolayı bazı durumlarda olumsuz sonuçlar (yatay ve dikey deliklerin birbirine kavuşmaması gibi) meydana gelebilmektedir.
Elmas Tel Kesme: Aynadan kesilecek kütlenin sınırlarını belirleyen yatay ve düşey delme işlemlerinden sonra elmas telin bu deliklerden geçirilmesi ve elmas tel kesme makinesine koşulması işlemi yapılır. İlk olarak yatay alt kesim yapılır. Elmas tel kesme makinesi yatay kesim pozisyonuna getirilerek raylar üzerine yerleştirilir ve elmas tel makinesine yük verilerek geriye doğru hareket etmesi sağlanır. Makinenin geriye doğru hareket etmesi ve elmas telin kesme işlemini yapmasından dolayı kesim ilerledikçe makine durdurulur ve elmas tel kısaltılır. Bu işlem kesim bitinceye kadar tekrarlanır. Yatay kesim işleminden sonra düşey kesimler yapılır. Düşey kesim işleminde de yatay kesimdeki gibi makine geriye doğru hareket ettiğinde aynı işlemler bu kesimde de uygulanır. Süreksizlik yapısına göre düşey kesimlerden bir tanesi yapılmayabilir. Bunun nedeni kesimi planlanan kütlenin sınırlarının bir yanının ana süreksizliğe dayanmasıdır. Yatay ve düşey kesimi gerçekleşen kütlenin ana süreksizliğin dayandığı sınırdan çökmesi sağlanır. Ana süreksizlik boşluğu hidrolik ayırıcıların boyutlarının sığabileceği kadar boşaltılır ve kesilen kütle ana kütleden ayrılır.
Blok Ebatlama: Ana kütleden ayrılan kesilmiş kütlenin ticari blok boyutuna getirilmesi için küçük elmas tel kesme makineleri olarak da adlandırılan sayalama makineleri ile dilimlendirme işlemine tabi tutulur. Sayalama makineleriyle ticari blok üretimi yapılırken diğer süreksizlik düzlemleri (çatlak, eklem, yataklanma düzlemleri vb.) göz önüne alınır ve üretilen ticari bloklar seleksiyonu yapıldıktan sonra stok sahasına taşınır.
3. YÖNTEM VE BULGULAR
İnceleme beş ana bölümden oluşmakta olup çalışma sırasında takip edilen aşamalar; bölge jeolojisinin araştırılması, laboratuvar çalışmaları, üretim aşamalarının incelenmesi, tektonik yapının belirlenmesi ve bulguların değerlendirilmesi şeklinde sıralanabilir.
3.1 Laboratuvar Çalışmaları
Çalışma kapsamındaki test ve deneylerin çoğunluğu Afyon Kocatepe Üniversitesi Maden Mühendisliği bölümü laboratuvarlarında yapılmıştır. İncelenen malzemenin özelliklerini tayin etmek üzere, TS 699 standardına göre birim hacim ağırlık, hacimce ve ağırlıkça su emme, görünür porozite, doluluk oranı, gerçek porozite ve sürtünme sonucu aşınma kaybı (böhme), TS EN 1936 standardına göre özgül ağırlık (yoğunluk), TS EN 12407 standardına göre mineralojik ve petrografik inceleme, TS EN 1926 standardına göre tek eksenli basınç dayanımı, TS EN 14579 standardına göre tek eksenli yük altında eğilme dayanımı ve TS EN 14205 standardına göre de SHIMADZU marka HMV Micro Hardnes Tester cihazıyla knoop sertliği tayini deneyleri yapılmıştır. Yapılan testler sonucunda elde edilen veriler Çizelge 2 de verilmiştir.
Veriler incelendiğinde AKP ve AG mermerlerinin fiziksel ve mekanik özellikleri bakımından birbirine benzer malzemeler olduğu söylenebilir. Ancak aşınma dayanımlarında belirgin bir farklılık görülmektedir.
Çizelge 2. AKP ve AG Numunelerin Fiziksel ve Mekanik Özellikleri
|
AKP |
AG |
|
| Görünür porozite (%) |
0,3878 |
0,3629 |
| Doluluk oranı (%) |
99,74 |
99,78 |
| Gerçek porozite (%) |
0,2573 |
0,2189 |
| Birim hacim ağırlık (gr/cm3) |
2,79 |
2,68 |
| Özgül ağırlık (gr/cm3) |
2,797 |
2,694 |
| Su emme (Ağırlıkça) (%) |
0,139 |
0,135 |
| Su emme (Hacimce) (%) |
0,325 |
0,363 |
| Knoop sertliği |
132 HK- 3 |
123 HK- 3 |
| Mohs sertliği | ||
| Yüzey sertliği |
42 |
40 |
| Basınç dayanımı (MPa) |
103,917 |
96,991 |
| Eğilme dayanımı (MPa) |
15,48 |
16,85 |
| Aşınma oranı (cm3/50cm2) |
34,1 |
48,1 |
Mineralojik ve petrografik incelemeler, 3’er adet ince kesit üzerinde Nikon marka LV100POL model polarizan mikroskop cihazıyla gerçekleştirilmiştir.
AKP mermerinin polarizan mikroskoptaki incelemesine göre, gronoblastik dokulu kalsit minerallerinden oluştuğu görülmüştür. Kristallerin mozaik dokulu rombehedral dilinimli ve bol ikizli oldukları gözlenmiştir. Örneklerde, kalsit minerallerinden başka muskovit mineralinin olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca mineralojik bileşiminde nadiren demir minerali olan hematite rastlanmıştır (Şekil 5).
AG mermerinin polarizan mikroskoptaki incelemesine göre de, kalsit minerallerinden oluştuğu, kalsit minerallerinin mozaik dokulu, kristal kenar sınırlarının ve rombohedral dilinim izlerinin belirgin olduğu tespit edilmiştir (Şekil 6).
İki türün arasındaki fark AKP mermerinde muskovit ve nadiren hematit görülmesidir.
AKP ve AG mermerlerinin içerdiği kalsit mineralleri tane boyut analizi yapılmıştır. AKP mermerinde kalsit minerallerinin tane boylarının
25,3-875,1 um arasında değiştiği ve ortalama tane boyutunun 222,2 um, AG mermerinde ise 120,4-1149,6 um arasında değiştiği ve ortalama tane boyutunun 477,9 um olduğu görülmüştür. Örneklere ait tane boyut dağılımları Şekil 7 ve Şekil 8 de verilmiştir.
Kimyasal özelliklerin belirlenmesi amacıyla Çanakkale Seramik fabrikası laboratuvarlarındaki Rigaku marka sys 3270 model XRF cihazı kullanılmıştır. Analiz her bir numuneden 3 er takım olmak üzere toplam 6 kez yapılmış ve bu ölçümlerin ortalamaları değerlendirilmiştir. Numunelerin kimyasal analiz sonuçları Çizelge 3’de verilmiştir.
XRF sonuçlarına göre her iki mermer çeşidinin kimyasal içerik bakımından benzer olduğu söylenebilir.
Şekil 5. AKP numunelerin polarizan mikroskopta görünüşü.
“İni–.■ ■’. ~!
Şekil 8. AG Kalsit minerali tane boyut dağılımı.
| % |
| AG |
Çizelge 3. AKP ve AG Mermerlerinin Kimyasal İçeriği
AKP
| SiO2 | 0,17 | 0,14 |
| Al2O3 | 0,03 | 0,043 |
| TiO2 | 0,02 | 0,013 |
| Fe2O3 | 0,11 | 0,08 |
| CaO | 55,75 | 57,7 |
| MgO | 0,03 | 0,03 |
| Na2O | 0,02 | 0,013 |
| 0,08 | 0,036 | |
| K.K | 44,19 | 42,27 |
3.2 Üretim Aşamalarının İncelenmesi
İnceleme sahasında farklı bölgelerdeki mermer üretimi sonucunda elde edilen blok verimini ve elmas tel kesme rejimini belirlemek amacıyla belirli zaman aralıklarında her basamak için 15’er kesim periyodundan oluşan bir çalışma gerçekleştirilmiştir. İncelemeye, planlama aşamasından, blokların stok alanına taşınması ve mermer işleme tesislerine gönderilmek için kamyonlara yüklenmesine kadar devam edilmiştir. Çalışma sırasında seçilen ölçüm noktaları aşağıda sıralanmıştır.
■ Kesimlerin yapıldığı basamaklardaki süreksizliklerin belirlenmesi,
■ Her kesim için açılan deliklerin boyları, delme zamanı ve tij devirleri
■ Elmas tel kesim alanı, hızı, tel uzunluğu, tel gerdirme amperajı ve boncuk aşınmaları
■ Kesilen kütlenin ana kayaçtan ayrılması, dilimlenmesi, blokların düzeltilmesi (sayalama) ve blok veriminin hesaplanması
Çalışma ile ilgili süreçler ve zaman periyotları Ek 1 de verilmiştir. Ölçüm sonuçlarına göre AKP ve AG basamaklarındaki işlem sürelerinin birbirlerine yakın olduğu ve zamanın çoğunun kesme ve delme işlemleri için harcandığı görülmektedir.
Delme, kesme, boncuk tüketimi ve elde edilen blok verimi ile ilgili veriler de Ek 2 de verilmiştir. Veriler ışığında AKP basamağında ortalama delme hızı 4,59 m/h, AG basamağında ise 4,82 m/h olarak gerçekleşmiştir. Ortalama kesme hızları ise AKP basamağında 6,77 m2/h, AG basamağında 7,63 m2/h dir. Ortalama boncuk tüketimleri AKP mermerin kesiminde 0,0014 mm/m2, AG mermeri kesiminde 0,0008 mm/m2 olarak gerçekleşmiştir. Başka bir ifade ile delme ve kesme hızları AG basamağında yükselirken, metrekare bazında boncuk tüketiminde azalma görülmüştür (Şekil 9).
Ocak işletmeciliğinde en önemli faktör blok verimidir. Yapılan incelemede blok verimi AKP basamağında daha yüksek hesaplanmıştır.
3.3 Tektonik Yapının Belirlenmesi
Bölgenin tektonik yapısı, AKP ve AG basamaklarındaki mevcut süreksizlik yapılarının jeolog pusulası ve şerit metre ile ölçülmesiyle gerçekleştirilmiştir. Ölçümler birer hat boyunca, her bir ana süreksizlik düzlemi istasyon noktası kabul edilerek gerçekleştirilmiş ve her iki basamak için gül diyagramları çizilmiştir. Ayrıca A.K.Ü TUAM laboratuvarlarında, süreksizlik açıklığındaki dolgu malzemesinin, XRD’si yapılmıştır. Şekil 10 da ocak aynasındaki ölçümler sırasında süreksizlik açıklığı ve dolgu maddesi, Şekil 11, 12 ve 13 de, XRD grafikleri, Ek 3 ve Ek 4 te de süreksizlik doğrultu ve eğimleri verilmiştir.
AKP basamağında süreksizlik açıklıklarının 1-3 mm arasında değiştiği ve süreksizlik dolgu maddesinin kil, kil+toprak ve topraktan oluştuğu belirlenmiştir. Dolgu maddesine ait XRD verileri dolgunun yapısında yüksek miktarda kuvars, kalsit ve simektit minerallerinin olduğunu göstermektedir.
Şekil 13. AG mermerinin süreksizliklerinde bulunan dolgu maddesinin XRD grafiği.
Bu basamakta yapılan ölçümlerde 70 adet süreksizlik (eklem, çatlak vb) tespit edilmiştir. Süreksizliklerden elde edilen gül diyagramlarına göre AKP mermerinin üretildiği basamakta K50-60D ve K50-80B konumlu olmak üzere iki yönlü süreksizlik doğrultusu, bu süreksizliklerin eğimlerinin sırasıyla 60-70GD ve 50-80GB olduğu tespit edilmiştir (Şekil 14).
Şekil 11. AKP mermerinin süreksizliklerinde bulunan dolgu maddesinin XRD grafiği.
AG mermerinin üretildiği basamakta yapılan incelemede 96 adet süreksizlik (eklem, çatlak vb) ve süreksizlik açıklıklarının ise 1,5-4 mm arasında değiştiği belirlenmiştir. Süreksizliklerden elde edilen gül diyagramlarına göre AG mermerinin üretildiği basamakta K50-60D ve K60-70B konumlu olmak üzere iki yönlü süreksizlik doğrultusu, bu süreksizliklerin eğimlerinin sırasıyla 50-70GD ve 50-70GB olduğu tespit edilmiştir (Şekil 15). Ayrıca süreksizlik açıklıklarındaki dolgu maddesinin analizinde az miktarda kaolinit, kuvars, simektit ve kalsit minerallerine rastlanmıştır.
Şekil 15. AG basamağı süreksizlik doğrultu ve eğimleri.
Bununla birlikte basamaklarda her bir kesim için süreksizlik aralıkları hesaplanmış, ortalama süreksizlik aralığının AKP basamağında 1,15 m, AG basamağında 0,89 m olduğu görülmüştür
(Ek 3, Ek 4).
boyu ve aşınma oranı olduğu anlaşılmıştır. Üretim yapılan basamaklar arasındaki farklılık ise, süreksizlik aralıkları, süreksizlik dolgu maddesi ve özellikleridir (Çizelge 4).
Çizelge 4. AKP ve AG Basamaklarındaki Farklılıklar
| AKP | AG | |
| Kil+toprak ve | Kil+toprak ve az | |
|
Süreksizlik dolgusu |
yüksek miktarda kuvars, kalsit, | miktarda kuvars, kaolinit, kalsit, |
| simektit | simektit | |
|
Süreksizlik aralığı (m) |
1,15 | 0,89 |
|
Delme hızı (m/h) |
4,59 | 4,82 |
|
Kesme hızı (m2/h) |
6,77 | 7,63 |
| Boncuk tüketimi (mm/ m2boncuk) | 0,0014 | 0,0008 |
|
Blok verimi (%) |
31,92 | 24,49 |
| Aşınma oranı (cm3/50cm2) | 34,1 | 48,1 |
|
Kalsit tane boyu (u) |
222,2 | 477,9 |
Her iki malzemenin aşınma oranlarının (AKP:34.1, AG:48.1), mineral içeriklerinin (AKP de muskovit varlığı) ve kalsit tane boylarının (AKP:222.2, AG:477,9) farklılığı elmas tel kesme verimliliğine etki eden unsurlardır (Şekil 16).
4 BULGULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE SONUÇ
AKP ve AG mermerlerinin kimyasal, mineralojik ve fiziko mekanik özelliklerine göre benzer oldukları, farklılığın kuvars içeriği, kalsit tane
Bununla birlikte süreksizlik aralığı daha büyük olan AKP basamağındaki blok verimi (1,15 m, 31,92%) de AG basamağına (0,89 m, 24,49%) göre daha yüksek gerçekleşmiştir (Şekil 17). Süreksizliklerin azalmasıyla blok veriminin artacağı beklenen bir sonuçtur.
Şekil 17. AKP ve AG basamaklarında ortalama süreksizlik aralığı ve blok verimi.
Bunların dışında performansa etki eden esas unsurun süreksizliklerin aralığı ve süreksizlik dolgu maddesinin özellikleri olduğu fikri öne çıkmaktadır.
AKP basamağındaki süreksizliklerde görülen yüksek miktardaki kuvars, kesme sırasında germe amperajının en çok 34 ampere çıkarılabilmesine neden olmuş (AKP: 30-34, AG: 34-38 amper), dolayısıyla kesme hızını düşürmüş, elmas boncuklardaki aşınmayı artırarak boncuk tüketiminin de artmasına neden olmuştur. Boncuk tüketimi ve süreksizlik aralığı incelendiğinde ise AKP basamağında süreksizlik aralıkları daha geniş olmasına rağmen boncuk aşınmasının da daha yüksek olduğu görülmektedir. Burada gerek hız gerekse aşınmada birincil etkenin süreksizlik dolgu maddesinin özellikleri, yani yüksek kuvars içeriği olduğu düşünülmektedir (Şekil 18).
süreksizlik açıklığındaki dolgu malzemesi kesme alanına yayılabilmekte ve kesim yapılan alanın büyük bir bölümünü etkileyebilmektedir. Dolayısıyla süreksizlik dolgu maddesinin delme performansına etkisi, kesme işlemindeki kadar olamamıştır (Şekil 19).
| 1 | 1
u : I 1 |
|
| !■
i; |
——* | |
| M’ | ||
| ■ | ||
| ■+-M-wlmH«> «4a>HM| -IMU.KH |
Şekil 19. AKP ve AG basamaklarında ortalama süreksizlik aralığı, delme hızı ve kesme hızı.
Sonuç olarak elmas tel kesme işleminde, malzemenin fiziksel, mekanik ve mineralojik özelliklerinin etkileri yanı sıra süreksizlik dolgu maddesinin ve özelliklerinin de önemli rol aldığı söylenebilir. Dolayısıyla, üretimde elmas boncuk seçiminde ve makinanın kesme parametrelerinin belirlenmesinde, süreksizlik düzlemlerine yerleşen dolgu maddesinin özelliklerinin araştırılması, buna uygun malzeme ve çalışma parametrelerinin belirlenmesi, optimum üretimin sağlanabilmesi açısından önemlidir.
Şekil 18. AKP ve AG basamaklarında kesme hızı, süreksizlik aralığı ve boncuk tüketimi.
Delme işlemi sırasında yapılan ölçümler sonucunda, AKP (4,59 m/h) ve AG (4,82 m/h) birimlerindeki delme hızlarında daha az farklılık görülmüştür. Delme işleminde 90 cm çapında bir alanın parçalanarak yerinden alınması söz konusu olup süreksizlikler kısa bir süre içerisinde geçilebilmektedir. Tel kesmede ise
TEŞEKKÜR
Yazarlar, İR: 73072 ruhsat numaralı Üçkar mermer ocağı yetkililerine ve çalışanlarına teşekkür ederler.
KAYNAKLAR
Berry, P., 1989; Optimum Use of Diamond Wire Equipment in Stone Quarryg, 21st International Symposium 1986-Application of Computers and Operations Research, Las Vegas, 351-365
Biasco, G., 1993; Diamond Wire for Quarrying Hard Rocks, Industrial Diamond Review, 5, 252255.
Demirdağ, S., 2001; Mermer İşletmeciliğinde Elmas Telle Kesim Performansının Araştırılması,
Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 72 s.
Ersoy, H. T., 1991; Lâdik (Konya) Mermerlerinin Jeomekanik Özellikleri ve İşletmeciliği, Hacettepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 98 s.
Ersoy, M., Yeşilkaya, L., Dinçer, A. L., 2010; Mermer Ocak İşletmeciliğinde Yeraltı Üretim Tekniği Ve Avantajları, Mersem’7 Uluslararası Mermer ve Doğaltaş Kongresi, 14-15 Ekim, Afyonkarahisar, 215-234.
Güleç, K., 1972; Afyon – İscehisar Mermerlerinin Jeolojik Yapısı ve Mühendislik Özellikleri, Doktora Tezi, I.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Jain, S.C., Rathore, S.S., 2009; Role of Cut Size Area on the Performance of Diamond Wire Saw Machine in Quarrying of Marble, International Journal of Mining, Reclamation and Environ-ment, 23(2), 79-91.
Kekeç, N., 2001; Tel Kesme Makinelerinde Elmaslı Tellerde Kesme Performansının Belirlenmesi Üzerine Bir İnceleme, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 123 s.
Mancini, R., Cardu, M., Fomaro, M., Lovera, E., 2001; Technological and Economic Evolution of Diamond Wire Use in Granite or Similar Stone Quarries, 17th International Mining Congress and Exhibition of Turkey- IMCET2001, 543548.
Özçelik, Y., Bayram, F., 2006; Model Elmas Telli Kesme Makinesinin Oluşturulması, Mersem’2006-Türkiye V. Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 241-250.
Özçelik, Y., Bayram, F., Yaşıtlı, N. E., Yılmazkaya, E., Kanbir, E. S., Hanecioğlu, B., Bektaşoğlu İ., Ergül, A., Gürsel, M., 2006; Elmas Telli Kesmede Kasnak Devir Hızının Kesme Performansına Etkisinin İncelenmesi, Mersem’2006-Türkiye V. Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 219-228.
Özçelik, Y., 2003; Multivariate Statistical Analysis of the Wearing on Diamond Beads in the Cutting of Andesitik Rocks, Key Engineering Materials Vol 250, 118-130.
Özçelik, Y., Kulaksız, S., Çetin, M. C., 2002; Assesment of the Wear of Diamond Beads in the Cutting of Different Rock Types by the Ridge Regression, Journal of Materials Proceessing Tecnology, 127, 392-400.
Palmström, A., 1995; RMİ – a rock mass characterization system for rock engineering purposes. Doktora Tezi, Oslo Uni., Norveç.
Polat, E., 2002; Mermerlerin Elmas Tel ile Kesiminde Dokusal Özelliklerin Etkisinin İncelenmesi, Haccettepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 110 s.
Sümer, E., Tolluoğlu A.Ü., Erkan, Y., 1997; Mermer Üretiminde Jeolojik Verilerin Önemi ve Afyon-İscehisar Mermerlerinde Üç Boyutlu Modelleme, Türkiye II. Mermer Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Afyon, 35-43.
Tonçer, M., 2005; Diyarbakır Hani Yöresindeki Mermer Ocaklarının Blok Alma Olanakları, Fiziksel, Kimyasal Ve Mekanik Özellikleri Açısından Değerlendirilmesi, Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora tezi,
136 s.
TS 699 Doğal Yapı Taşları İnceleme ve Laboratuvar Deney Yöntemleri.
TS EN 12407 doğal taşlar satış, Petrografik İnceleme.
TS EN 14205 doğal taşlar satış, Knoop Sertliğinin Tayini.
TS EN 14579 doğal taşlar satış, Tek Eksenli Yük Altında Eğilme Dayanım Tayini.
TS EN 1926 Doğal Taşlar Deney Metotları, Basınç Dayanımı Tayini.
TS EN 1936 Doğal Taşlar Deney Metotları, Gerçek Yoğunluk, Görünür Yoğunluk, Toplam ve Açık Gözeneklilik.
Turanboy, A., 2003; Süreksizliklerle Sınırlandırılmış Kaya Bloklarının Üç Boyutlu Gösterimi ve Dağılımları, Mersem’2003, Türkiye IV Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 291-292.
Urhan, E., Şişman A. N., 1993; Blok Mermer Üretiminde Elmaslı Tel Kesme Kullanımı, Uygulaması ve Kesme Veriminin Optimizasyonu, Madencilik, 32(3-4), 23-30.
Yavuz, B. A., 2003; Mermer Ocaklarında Blok Mermer Üretimini Etkileyen Jeolojik Parametreler, Mermer Meslekiçi Eğitim Semineri, TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları No: 74, 1319 Ocak, Ankara, 52-64.
Yüksel, Z., 2010; İscehisar Aktaşören Mevkii Mermer Ocağında Sahanın Jeolojik Özelliklerinin Elmas Tel Kesme Performansına Etkisi, Afyon Kocatepe Ünv. Fen Bilimleri Ens. Yüksek Lisans Tezi.
Ek 1. Üretim Süreçleri ve Harcanan Zaman
Fiyatı :
Mermer ve doğaltaş kullanımı ve dolayısıyla üretimindeki artış, doğaltaş ocaklarında gerçekleştirilen üretim çalışmalarının optimizasyonunun araştırılmasını önemli kılmaktadır. Mermer ocak işletmeciliğinde amaç, mermer fabrikaları ve piyasanın istediği boyutlarda kırıksız ve çatlaksız blok çıkartmaktır (Ersoy, Yeşilkaya ve Dinçer 2010). Günümüzde mermer ocaklarının önemli bir kısmında üretim, elmas telkesmemakinesi ile yapılmaktadır.Üretim süresince, sahanın süreksizlik özelliklerinden yararlanılarak üretim hızı arttırılabildiği gibi, aynı süreksizlikler blok verimini de düşürebilmektedir. Üretimin minimum kayıplarla gerçekleştirilmesi, gerek üretici, gerekse ülke ekonomisi açısından son derece önemlidir.
Üretim esnasında doğaltaş bloklarının boyutlarını belirleyen en önemli yapısal özellik sahanın jeolojisidir. Jeolojik yapı; kaya kütlesini tanımlar. Kaya kütlesi, süreksizlik ağı ve kayaç malzemesinin birlikte oluşturduğu sistemdir. Süreksizlik sisteminin yapısal düzeni, kaya kütlesinin deformasyonunu, dayanım ve geçirgenlik özelliklerini, yataklanma formasyonlarını ve ayrıca büyük miktarda mineral yatağının dağılımını ve gelişimini belirler (Palpström, 1995).
Çalışma alanında üretim süreci içerisinde, gerek delme gerekse elmas tel kesme çalışma parametreleri her bir formasyon için farklılık göstermektedir. Bu çalışmada mermer ocak işletmesinde farklı basamaklarda uygulanan üretim yöntemi incelenmiş ve kesme düzlemi süreksizliklerinin elmas tel kesme performansına etkileri araştırılmıştır. Elmas telli kesme yöntemi ile ilgili geçmişte birçok araştırma yapılmış olup bunlardan bazıları Çizelge 1 de verilmiştir. Bu çalışmanın önceki çalışmalardan en önemli farkı, gerek jeolojik gerekse fiziko-mekanik özellikleri birbirine çok yakın olan iki birimin üretim parametrelerinin farklılığın nedenlerinin incelenmesidir.
Çizelge 1. Bazı Araştırmacılar Tarafından Elmas Tel Kesme Yöntemi ile İlgili Yapılan Çalışmalar
Bu çalışmada elmas tel donanımlarının ocaklarda optimum kullanımı başlıklı çalışmasında elmas telin verimli kullanımına etki eden faktörleri incelenmiştir. Bu amaçla, bilgisayar programı kullanarak, ocağın büyüklüğüne, basamak boyutlarına, üretilen ürünün maliyetine, fiyatına ve piyasa koşullarına göre en uygun teknolojinin seçimi gerçekleştirilmiş, traverten ve granit ocakları için yapılan çalışma sonuçları değerlendirilmiştir.
Çalışmada Konya-Ladik mermerlerinin jeomekanik özellikleri ve işletmeciliği konulu çalışmada gri ve beyaz renklerdeki iki mermer örneğinin fiziksel ve mekanik özellikleri belirlenmiş ve sınıflandırılmış, daha sonra mermer işletme yöntemi olarak elmaslı tel kesme yöntemi ile üretimi önerilmiştir.
Sert taş ocakları için elmas tel konulu bu çalışmada plastik kaplı elmas telin güvenlik açısından gelişme kaydettiği, bununla birlikte güvenlik standartlarıyla ilgili yapılması gerekenler olduğunu belirtilmiştir.
Blok mermer üretiminde elmaslı tel kesme kullanımı, uygulaması ve kesme veriminin optimizasyonu konulu yazıda, blok mermer üretiminde elmaslı tel kesme yöntemi ele alınmış, yöntemin uygulanabileceği ocak tipleri, ocağın kesime hazırlanması, deliklerin delinmesi, telin yerleştirilmesi ve kesimin yapılmasında dikkat edilecek konular verilmiştir.
Tel kesme makinelerinde elmaslı tellerde kesme performansının belirlenmesi üzerine bir inceleme başlıklı yüksek lisans tezinde, farklı mermer türlerinin üretiminin yapıldığı üç ayrı mermer ocak işletmesinde, sayalama kesimlerine ait gözlemsel ve analiz bulguları incelenerek sayalama randımanının belirlenmesine yönelik algoritmik yaklaşımlar geliştirilmiştir.
Mermer işletmeciliğinde elmas tel kesim performansının araştırılması konulu yüksek lisans tezinde, Burdur Bej mermer ocağında yapılan saha çalışmalarında, üretime bağlı olarak gerek tel ömrü gerekse kapasite açısından incelemeler yapılmış, değişken parametre olarak elmas boncuktaki aşınma miktarı baz alınmıştır. Elde edilen veriler ışığında Burdur Bej mermeri için en uygun boncuk çapı belirlenmiştir.
Çalışmada sert kayaçlarda elmas tel kullanımının patlatma yöntemine göre daha verimli olduğu için yaygın hale geldiği belirtilmiştir. Piedmont and Sardinia bölgesindeki birçok taş ocağında yapılan anket çalışması teknik ve ekonomik açıdan değerlendirilmiştir.
Yazarlar, elmas tel kesme işlemini üç farklı kayaç grubunda denemişler ve mineralojik ve petrografik özellikleriyle ilişki kurmuşlardır. Laboratuvar ve saha çalışmaları sonuçlarını istatistiksel olarak değerlendirerek aşınma oranı modeli geliştirmişlerdir.
Çalışmada elmas telle blok mermer üretiminde dokusal ve bileşimsel kayaç özelliklerinin ve kayaçların doku katsayısı değerlerinin, kesim sırasında elmas boncuklarda meydana gelen aşınmalara etkisi ve mermerlerin elmas telle kesimde dokusal özelliklerin etkisi ortaya konulmuştur.
Çalışmada andezit kesiminde elmas boncuk aşınmasının çok değişkenli istatistiksel analizi yapılmış, elmas tel kesme yönteminde maliyeti etkileyen birincil parametrenin boncuk aşınma oranı olduğunu belirtilmiştir. Farklı mekanik ve fiziksel özelliklerdeki andezit örnekleri üzerinde endüstriyel boyutta yatay ve düşey kesme deneyleri yapılarak makine ve kesme parametreleriyle istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir.
Turanboy, 2003
Yavuz, 2003
Tonçer, 2005
Özçelik ve Bayram, 2006
Özçelik vd.,
2006
Jain, Rathore,
2009
Bu çalışmada, kaya kütlelerinin içerisinde süreksizliklerle sınırlanmış doğal kaya bloklarının şekil, boyut ve dağılımları lineer ilişkiler ve çeşitli yaklaşımlarla incelenmiştir. Geliştirilen modelde, kullanılan verilerle, kaya kütlesinin görünür yüzeyleri üzerindeki süreksizlikler arası mesafe ve eğim/eğim yönü değerleri verilmiştir.
Çalışmada blok mermer üretimini etkileyen jeolojik parametreleri birincil ve ikincil jeolojik parametreler olarak iki ana grup altında toplanabileceği, birincil jeolojik parametrelerin mermer ocakları içerisindeki blok boyutlarını direk olarak sınırlayan süreksizlik düzlemleri (ilksel tabakalanma, tektonik kırık ve çatlaklar), ikincil parametrelerin ise blok mermer üretimini esnasında kayaç üzerinde oluşan gerilmeler neticesinde bulundukları yüzeyler boyunca kırılmalara neden olan kapalı-kılcal süreksizlik düzlemleri, foliasyon düzlemleri ile kayaç içerisinde renk ve desen homojenitesini bozan dolomitik zonlar, kalsit-zımpara bant ve mercekleri ile ayrışma olduğu belirtilmiştir.
Yapmış olduğu doktora tezinde Diyarbakır Hani yöresindeki mermer ocaklarının blok alma olanakları, fiziksel, kimyasal ve mekanik özellikleri açısından değerlendirilmesini incelemiştir.
Yazarlar, model elmas telli kesme makinesinin geliştirilmesi ve elmas telle blok doğaltaş üretiminde işletme ekonomisini en fazla etkileyen elmas boncuk aşınmalarının, kesilen kayaçların fiziki ve mekanik özelliklerinin yanı sıra kesme ekipmanının çalışma koşullarından kasnak devir hızı ve makine titreşimi ile olan ilişkilerini ortaya koymuşlardır.
Araştırmacılar model elmas telli kesme makinasıyla, farklı kasnak devir sayılarında, farklı mermer bloklarını kesmişler ve makinada oluşan titreşimleri, boncuk aşınmalarını izlemişlerdir.
Mermer ocaklarında, kesme alanının elmas tel kesme makinası performansı üzerine etkileri konulu çalışmada, Hindistan’daki mermer ocaklarında elmas tel kesme operasyonunda kesme alanının kontrol edilebilir bir parametre olduğu ve dolomitik mermer ocaklarının yaygın olduğunu belirtilmiştir. Çalışma sonucunda basamak yüksekliğinin kesme performansında önemli bir parametre olduğunu ve çalışma sonuçlarının diğer tür mermerlerde de uygulanabileceğini belirtilmiştir.
2. ÇALIŞMA ALANI
Çalışma alanı Afyonkarahisar’ın İscehisar ilçesinin güneydoğusunda, 6 km uzaklıkta Bahçecik yolu üzerindeki Aktaşören mevkiinde bulunmaktadır (Şekil 1).
Şekil 1. Çalışma alanı yer bulduru haritası.
Ocak, 1991 yılından bu yana aktif olarak çalışmaktadır. Ocağın genelinde dört basamak oluşturulmuş olup, ikinci basamakta AG ve dördüncü basamakta AKP mermerleri, elmas tel kesme yöntemi uygulanarak üretilmektedir. En üst birinci basamak çok çatlaklı olduğundan ve üçüncü basamakta da geçiş zonunun belirgin olmasından dolayı renk homojenliği sağlanamamakta ve sürekli üretim yapılamamaktadır (Şekil 2).
Şekil 2. Çalışma alanının genel görünüşü.
2.1 Çalışma Alanının Jeolojisi
Afyonkarahisar çevresinde yüzeylenen kayaçlar Afyon Metamorfitleri olarak adlandırılan temel kayaçlardan oluşmaktadır. Kökeni ağırlıklı olarak sedimanter olan bu kayaçlar, orta/yüksek sıcaklık ve basınç altında başkalaşıma uğramıştır. Alt ve Üst Metamorfitler şeklinde iki alt gruba ayrılan Afyon Metamorfitleri farklı litolojilerden oluşmaktadır. İscehisar Mermeri, metamorfik temelin en üst birimini oluşturmaktadır. Kökeni kireçtaşı (karbonat) olan mermerler jeolojik olarak farklı renk, tane boyu, mineralojik bileşim göstermekte ve bu özellikler açısından üç farklı birime ayrılmaktadır (Sümer vd., 1997).
İnceleme alanı; “Afyon Mermerleri” olarak bilinen birim beyaz, sarımsı, bej, boz renkli, kalın tabakalı olup adını, mostra yakınındaki İscehisar ilçesinden almıştır. İscehisar mermerleri; beyaz, gri, alacalı (Kaplan Postu), krem renkli, kalın— çok kalın tabakalanmalı yapıya sahip, büyük bloklar elde edilebilen, ince kristalli değerli bir mermerdir. Birim Afyon Metamorfitleri içinde mercek şeklinde olup kalınlığı en fazla 300 metre kadardır. İscehisar ilçe merkezinin güneyinde, KB-GD doğrultusu boyunca 6 km. uzunluğunda 1,5 km. genişliğindeki bir alanda yayılım göstermektedir. Birim, Afyon Metamorfitleri ile aynı yaştadır (Güleç, 1972).
Afyonkarahisar İscehisar mermerleri, mineralojik bileşimlerine göre değişik renk ve desen sergilemektedir. Birim A (Afyon Kaplan Postu, Afyon Gri) mermer istifinin tabanında yer alır. AKP gri renktedir, iri beyaz renkli kalsit mercekleri mermere desen kazandırmıştır. Birim B (Afyon Bal, Afyon Beyaz ve Afyon Kaymak) ince taneli kalsit kristallerinden oluşurlar (Şekil 3, Şekil 4) Orta seviyeyi karakterize eden bu mermerlerde belirgin bir desen gözlenememektedir. Üst seviyeyi oluşturan Birim C (Afyon Menekşe) ise mor, eflatun renge sahiptir. Mermer oluşumunun son seviyesinde gelişen çatlaklar ise daha sonra sarı demir oksit ve beyaz kalsit damarlarıyla dolmuş ve bazı mermer türleri desenli bir görünüm kazanmıştır (Sümer vd., 1997).
2.2 İşletme Yöntemi
İnceleme alanında mermer üretimi; sahanın genelinde hâkim olan ana süreksizliklere göre açık ocak üretim yöntemlerinden elmas tel ile kesme yöntemiyle basamaklar halinde yapılmaktadır. Elmas tel kesme makinası 60 HP gücünde elektrikli bir motora sahip olup 80 cm çaplı kasnağı 1200 dev/ dk döndürebilmektedir. Kesimlerde kullanılan elmas tel ise 32 m uzunluklu olup her metrede 33 adet sinterize elmas boncuk, 3 adette bir sıkma atılarak hazırlanmıştır.
Sahada genel üretim yönü K30D, basamak doğrultusu ise K45D şeklindedir. Süreksizlik yönelimlerinin belirgin olduğu zonlarda üretim, süreksizlik düzlemlerine göre yapılmakta ve düzlemler boyunca zaman zaman kesme yapılmadan bloklar ayrılabilmektedir. Bu yüzden daha hızlı çalışılabilmektedir. Alt basamaklara doğru mermerleşme Afyon Gri den Afyon Kaplan Postuna geçmektedir. Ana hatlarıyla üretim dört aşamada gerçekleştirilir (Yüksel, 2010);
Planlama ve Hazırlık: Bu aşamada kesilecek kütlenin boyutu ana süreksizliklere göre belirlenir. Daha az kesim işlemi yapılması amacıyla ana süreksizliğin geçtiği doğrultuya yakın blok boyutu tespiti yapılır ve kesimi planlanan kütlenin etrafı temizlenir.
Delme: Kesilecek kütlede blok boyutu tespiti yapıldıktan sonra kesimde kullanılacak elmas telin aynadan kesilecek kütlenin sınırlarından geçmesi amacıyla yatay ve düşey delikler açılır. Delme işlemi delik delme makinesi (vagondrill) ile yapılır. Yatay ve düşey delme işleminde sahadaki süreksizliklerin farklı yönlenmelerinden dolayı bazı durumlarda olumsuz sonuçlar (yatay ve dikey deliklerin birbirine kavuşmaması gibi) meydana gelebilmektedir.
Elmas Tel Kesme: Aynadan kesilecek kütlenin sınırlarını belirleyen yatay ve düşey delme işlemlerinden sonra elmas telin bu deliklerden geçirilmesi ve elmas tel kesme makinesine koşulması işlemi yapılır. İlk olarak yatay alt kesim yapılır. Elmas tel kesme makinesi yatay kesim pozisyonuna getirilerek raylar üzerine yerleştirilir ve elmas tel makinesine yük verilerek geriye doğru hareket etmesi sağlanır. Makinenin geriye doğru hareket etmesi ve elmas telin kesme işlemini yapmasından dolayı kesim ilerledikçe makine durdurulur ve elmas tel kısaltılır. Bu işlem kesim bitinceye kadar tekrarlanır. Yatay kesim işleminden sonra düşey kesimler yapılır. Düşey kesim işleminde de yatay kesimdeki gibi makine geriye doğru hareket ettiğinde aynı işlemler bu kesimde de uygulanır. Süreksizlik yapısına göre düşey kesimlerden bir tanesi yapılmayabilir. Bunun nedeni kesimi planlanan kütlenin sınırlarının bir yanının ana süreksizliğe dayanmasıdır. Yatay ve düşey kesimi gerçekleşen kütlenin ana süreksizliğin dayandığı sınırdan çökmesi sağlanır. Ana süreksizlik boşluğu hidrolik ayırıcıların boyutlarının sığabileceği kadar boşaltılır ve kesilen kütle ana kütleden ayrılır.
Blok Ebatlama: Ana kütleden ayrılan kesilmiş kütlenin ticari blok boyutuna getirilmesi için küçük elmas tel kesme makineleri olarak da adlandırılan sayalama makineleri ile dilimlendirme işlemine tabi tutulur. Sayalama makineleriyle ticari blok üretimi yapılırken diğer süreksizlik düzlemleri (çatlak, eklem, yataklanma düzlemleri vb.) göz önüne alınır ve üretilen ticari bloklar seleksiyonu yapıldıktan sonra stok sahasına taşınır.
3. YÖNTEM VE BULGULAR
İnceleme beş ana bölümden oluşmakta olup çalışma sırasında takip edilen aşamalar; bölge jeolojisinin araştırılması, laboratuvar çalışmaları, üretim aşamalarının incelenmesi, tektonik yapının belirlenmesi ve bulguların değerlendirilmesi şeklinde sıralanabilir.
3.1 Laboratuvar Çalışmaları
Çalışma kapsamındaki test ve deneylerin çoğunluğu Afyon Kocatepe Üniversitesi Maden Mühendisliği bölümü laboratuvarlarında yapılmıştır. İncelenen malzemenin özelliklerini tayin etmek üzere, TS 699 standardına göre birim hacim ağırlık, hacimce ve ağırlıkça su emme, görünür porozite, doluluk oranı, gerçek porozite ve sürtünme sonucu aşınma kaybı (böhme), TS EN 1936 standardına göre özgül ağırlık (yoğunluk), TS EN 12407 standardına göre mineralojik ve petrografik inceleme, TS EN 1926 standardına göre tek eksenli basınç dayanımı, TS EN 14579 standardına göre tek eksenli yük altında eğilme dayanımı ve TS EN 14205 standardına göre de SHIMADZU marka HMV Micro Hardnes Tester cihazıyla knoop sertliği tayini deneyleri yapılmıştır. Yapılan testler sonucunda elde edilen veriler Çizelge 2 de verilmiştir.
Veriler incelendiğinde AKP ve AG mermerlerinin fiziksel ve mekanik özellikleri bakımından birbirine benzer malzemeler olduğu söylenebilir. Ancak aşınma dayanımlarında belirgin bir farklılık görülmektedir.
Çizelge 2. AKP ve AG Numunelerin Fiziksel ve Mekanik Özellikleri
|
AKP |
AG |
|
| Görünür porozite (%) |
0,3878 |
0,3629 |
| Doluluk oranı (%) |
99,74 |
99,78 |
| Gerçek porozite (%) |
0,2573 |
0,2189 |
| Birim hacim ağırlık (gr/cm3) |
2,79 |
2,68 |
| Özgül ağırlık (gr/cm3) |
2,797 |
2,694 |
| Su emme (Ağırlıkça) (%) |
0,139 |
0,135 |
| Su emme (Hacimce) (%) |
0,325 |
0,363 |
| Knoop sertliği |
132 HK- 3 |
123 HK- 3 |
| Mohs sertliği | ||
| Yüzey sertliği |
42 |
40 |
| Basınç dayanımı (MPa) |
103,917 |
96,991 |
| Eğilme dayanımı (MPa) |
15,48 |
16,85 |
| Aşınma oranı (cm3/50cm2) |
34,1 |
48,1 |
Mineralojik ve petrografik incelemeler, 3’er adet ince kesit üzerinde Nikon marka LV100POL model polarizan mikroskop cihazıyla gerçekleştirilmiştir.
AKP mermerinin polarizan mikroskoptaki incelemesine göre, gronoblastik dokulu kalsit minerallerinden oluştuğu görülmüştür. Kristallerin mozaik dokulu rombehedral dilinimli ve bol ikizli oldukları gözlenmiştir. Örneklerde, kalsit minerallerinden başka muskovit mineralinin olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca mineralojik bileşiminde nadiren demir minerali olan hematite rastlanmıştır (Şekil 5).
AG mermerinin polarizan mikroskoptaki incelemesine göre de, kalsit minerallerinden oluştuğu, kalsit minerallerinin mozaik dokulu, kristal kenar sınırlarının ve rombohedral dilinim izlerinin belirgin olduğu tespit edilmiştir (Şekil 6).
İki türün arasındaki fark AKP mermerinde muskovit ve nadiren hematit görülmesidir.
AKP ve AG mermerlerinin içerdiği kalsit mineralleri tane boyut analizi yapılmıştır. AKP mermerinde kalsit minerallerinin tane boylarının
25,3-875,1 um arasında değiştiği ve ortalama tane boyutunun 222,2 um, AG mermerinde ise 120,4-1149,6 um arasında değiştiği ve ortalama tane boyutunun 477,9 um olduğu görülmüştür. Örneklere ait tane boyut dağılımları Şekil 7 ve Şekil 8 de verilmiştir.
Kimyasal özelliklerin belirlenmesi amacıyla Çanakkale Seramik fabrikası laboratuvarlarındaki Rigaku marka sys 3270 model XRF cihazı kullanılmıştır. Analiz her bir numuneden 3 er takım olmak üzere toplam 6 kez yapılmış ve bu ölçümlerin ortalamaları değerlendirilmiştir. Numunelerin kimyasal analiz sonuçları Çizelge 3’de verilmiştir.
XRF sonuçlarına göre her iki mermer çeşidinin kimyasal içerik bakımından benzer olduğu söylenebilir.
Şekil 5. AKP numunelerin polarizan mikroskopta görünüşü.
“İni–.■ ■’. ~!
Şekil 8. AG Kalsit minerali tane boyut dağılımı.
| % |
| AG |
Çizelge 3. AKP ve AG Mermerlerinin Kimyasal İçeriği
AKP
| SiO2 | 0,17 | 0,14 |
| Al2O3 | 0,03 | 0,043 |
| TiO2 | 0,02 | 0,013 |
| Fe2O3 | 0,11 | 0,08 |
| CaO | 55,75 | 57,7 |
| MgO | 0,03 | 0,03 |
| Na2O | 0,02 | 0,013 |
| 0,08 | 0,036 | |
| K.K | 44,19 | 42,27 |
3.2 Üretim Aşamalarının İncelenmesi
İnceleme sahasında farklı bölgelerdeki mermer üretimi sonucunda elde edilen blok verimini ve elmas tel kesme rejimini belirlemek amacıyla belirli zaman aralıklarında her basamak için 15’er kesim periyodundan oluşan bir çalışma gerçekleştirilmiştir. İncelemeye, planlama aşamasından, blokların stok alanına taşınması ve mermer işleme tesislerine gönderilmek için kamyonlara yüklenmesine kadar devam edilmiştir. Çalışma sırasında seçilen ölçüm noktaları aşağıda sıralanmıştır.
■ Kesimlerin yapıldığı basamaklardaki süreksizliklerin belirlenmesi,
■ Her kesim için açılan deliklerin boyları, delme zamanı ve tij devirleri
■ Elmas tel kesim alanı, hızı, tel uzunluğu, tel gerdirme amperajı ve boncuk aşınmaları
■ Kesilen kütlenin ana kayaçtan ayrılması, dilimlenmesi, blokların düzeltilmesi (sayalama) ve blok veriminin hesaplanması
Çalışma ile ilgili süreçler ve zaman periyotları Ek 1 de verilmiştir. Ölçüm sonuçlarına göre AKP ve AG basamaklarındaki işlem sürelerinin birbirlerine yakın olduğu ve zamanın çoğunun kesme ve delme işlemleri için harcandığı görülmektedir.
Delme, kesme, boncuk tüketimi ve elde edilen blok verimi ile ilgili veriler de Ek 2 de verilmiştir. Veriler ışığında AKP basamağında ortalama delme hızı 4,59 m/h, AG basamağında ise 4,82 m/h olarak gerçekleşmiştir. Ortalama kesme hızları ise AKP basamağında 6,77 m2/h, AG basamağında 7,63 m2/h dir. Ortalama boncuk tüketimleri AKP mermerin kesiminde 0,0014 mm/m2, AG mermeri kesiminde 0,0008 mm/m2 olarak gerçekleşmiştir. Başka bir ifade ile delme ve kesme hızları AG basamağında yükselirken, metrekare bazında boncuk tüketiminde azalma görülmüştür (Şekil 9).
Ocak işletmeciliğinde en önemli faktör blok verimidir. Yapılan incelemede blok verimi AKP basamağında daha yüksek hesaplanmıştır.
3.3 Tektonik Yapının Belirlenmesi
Bölgenin tektonik yapısı, AKP ve AG basamaklarındaki mevcut süreksizlik yapılarının jeolog pusulası ve şerit metre ile ölçülmesiyle gerçekleştirilmiştir. Ölçümler birer hat boyunca, her bir ana süreksizlik düzlemi istasyon noktası kabul edilerek gerçekleştirilmiş ve her iki basamak için gül diyagramları çizilmiştir. Ayrıca A.K.Ü TUAM laboratuvarlarında, süreksizlik açıklığındaki dolgu malzemesinin, XRD’si yapılmıştır. Şekil 10 da ocak aynasındaki ölçümler sırasında süreksizlik açıklığı ve dolgu maddesi, Şekil 11, 12 ve 13 de, XRD grafikleri, Ek 3 ve Ek 4 te de süreksizlik doğrultu ve eğimleri verilmiştir.
AKP basamağında süreksizlik açıklıklarının 1-3 mm arasında değiştiği ve süreksizlik dolgu maddesinin kil, kil+toprak ve topraktan oluştuğu belirlenmiştir. Dolgu maddesine ait XRD verileri dolgunun yapısında yüksek miktarda kuvars, kalsit ve simektit minerallerinin olduğunu göstermektedir.
Şekil 13. AG mermerinin süreksizliklerinde bulunan dolgu maddesinin XRD grafiği.
Bu basamakta yapılan ölçümlerde 70 adet süreksizlik (eklem, çatlak vb) tespit edilmiştir. Süreksizliklerden elde edilen gül diyagramlarına göre AKP mermerinin üretildiği basamakta K50-60D ve K50-80B konumlu olmak üzere iki yönlü süreksizlik doğrultusu, bu süreksizliklerin eğimlerinin sırasıyla 60-70GD ve 50-80GB olduğu tespit edilmiştir (Şekil 14).
Şekil 11. AKP mermerinin süreksizliklerinde bulunan dolgu maddesinin XRD grafiği.
AG mermerinin üretildiği basamakta yapılan incelemede 96 adet süreksizlik (eklem, çatlak vb) ve süreksizlik açıklıklarının ise 1,5-4 mm arasında değiştiği belirlenmiştir. Süreksizliklerden elde edilen gül diyagramlarına göre AG mermerinin üretildiği basamakta K50-60D ve K60-70B konumlu olmak üzere iki yönlü süreksizlik doğrultusu, bu süreksizliklerin eğimlerinin sırasıyla 50-70GD ve 50-70GB olduğu tespit edilmiştir (Şekil 15). Ayrıca süreksizlik açıklıklarındaki dolgu maddesinin analizinde az miktarda kaolinit, kuvars, simektit ve kalsit minerallerine rastlanmıştır.
Şekil 15. AG basamağı süreksizlik doğrultu ve eğimleri.
Bununla birlikte basamaklarda her bir kesim için süreksizlik aralıkları hesaplanmış, ortalama süreksizlik aralığının AKP basamağında 1,15 m, AG basamağında 0,89 m olduğu görülmüştür
(Ek 3, Ek 4).
boyu ve aşınma oranı olduğu anlaşılmıştır. Üretim yapılan basamaklar arasındaki farklılık ise, süreksizlik aralıkları, süreksizlik dolgu maddesi ve özellikleridir (Çizelge 4).
Çizelge 4. AKP ve AG Basamaklarındaki Farklılıklar
| AKP | AG | |
| Kil+toprak ve | Kil+toprak ve az | |
|
Süreksizlik dolgusu |
yüksek miktarda kuvars, kalsit, | miktarda kuvars, kaolinit, kalsit, |
| simektit | simektit | |
|
Süreksizlik aralığı (m) |
1,15 | 0,89 |
|
Delme hızı (m/h) |
4,59 | 4,82 |
|
Kesme hızı (m2/h) |
6,77 | 7,63 |
| Boncuk tüketimi (mm/ m2boncuk) | 0,0014 | 0,0008 |
|
Blok verimi (%) |
31,92 | 24,49 |
| Aşınma oranı (cm3/50cm2) | 34,1 | 48,1 |
|
Kalsit tane boyu (u) |
222,2 | 477,9 |
Her iki malzemenin aşınma oranlarının (AKP:34.1, AG:48.1), mineral içeriklerinin (AKP de muskovit varlığı) ve kalsit tane boylarının (AKP:222.2, AG:477,9) farklılığı elmas tel kesme verimliliğine etki eden unsurlardır (Şekil 16).
4 BULGULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE SONUÇ
AKP ve AG mermerlerinin kimyasal, mineralojik ve fiziko mekanik özelliklerine göre benzer oldukları, farklılığın kuvars içeriği, kalsit tane
Bununla birlikte süreksizlik aralığı daha büyük olan AKP basamağındaki blok verimi (1,15 m, 31,92%) de AG basamağına (0,89 m, 24,49%) göre daha yüksek gerçekleşmiştir (Şekil 17). Süreksizliklerin azalmasıyla blok veriminin artacağı beklenen bir sonuçtur.
Şekil 17. AKP ve AG basamaklarında ortalama süreksizlik aralığı ve blok verimi.
Bunların dışında performansa etki eden esas unsurun süreksizliklerin aralığı ve süreksizlik dolgu maddesinin özellikleri olduğu fikri öne çıkmaktadır.
AKP basamağındaki süreksizliklerde görülen yüksek miktardaki kuvars, kesme sırasında germe amperajının en çok 34 ampere çıkarılabilmesine neden olmuş (AKP: 30-34, AG: 34-38 amper), dolayısıyla kesme hızını düşürmüş, elmas boncuklardaki aşınmayı artırarak boncuk tüketiminin de artmasına neden olmuştur. Boncuk tüketimi ve süreksizlik aralığı incelendiğinde ise AKP basamağında süreksizlik aralıkları daha geniş olmasına rağmen boncuk aşınmasının da daha yüksek olduğu görülmektedir. Burada gerek hız gerekse aşınmada birincil etkenin süreksizlik dolgu maddesinin özellikleri, yani yüksek kuvars içeriği olduğu düşünülmektedir (Şekil 18).
süreksizlik açıklığındaki dolgu malzemesi kesme alanına yayılabilmekte ve kesim yapılan alanın büyük bir bölümünü etkileyebilmektedir. Dolayısıyla süreksizlik dolgu maddesinin delme performansına etkisi, kesme işlemindeki kadar olamamıştır (Şekil 19).
| 1 | 1
u : I 1 |
|
| !■
i; |
——* | |
| M’ | ||
| ■ | ||
| ■+-M-wlmH«> «4a>HM| -IMU.KH |
Şekil 19. AKP ve AG basamaklarında ortalama süreksizlik aralığı, delme hızı ve kesme hızı.
Sonuç olarak elmas tel kesme işleminde, malzemenin fiziksel, mekanik ve mineralojik özelliklerinin etkileri yanı sıra süreksizlik dolgu maddesinin ve özelliklerinin de önemli rol aldığı söylenebilir. Dolayısıyla, üretimde elmas boncuk seçiminde ve makinanın kesme parametrelerinin belirlenmesinde, süreksizlik düzlemlerine yerleşen dolgu maddesinin özelliklerinin araştırılması, buna uygun malzeme ve çalışma parametrelerinin belirlenmesi, optimum üretimin sağlanabilmesi açısından önemlidir.
Şekil 18. AKP ve AG basamaklarında kesme hızı, süreksizlik aralığı ve boncuk tüketimi.
Delme işlemi sırasında yapılan ölçümler sonucunda, AKP (4,59 m/h) ve AG (4,82 m/h) birimlerindeki delme hızlarında daha az farklılık görülmüştür. Delme işleminde 90 cm çapında bir alanın parçalanarak yerinden alınması söz konusu olup süreksizlikler kısa bir süre içerisinde geçilebilmektedir. Tel kesmede ise
TEŞEKKÜR
Yazarlar, İR: 73072 ruhsat numaralı Üçkar mermer ocağı yetkililerine ve çalışanlarına teşekkür ederler.
KAYNAKLAR
Berry, P., 1989; Optimum Use of Diamond Wire Equipment in Stone Quarryg, 21st International Symposium 1986-Application of Computers and Operations Research, Las Vegas, 351-365
Biasco, G., 1993; Diamond Wire for Quarrying Hard Rocks, Industrial Diamond Review, 5, 252255.
Demirdağ, S., 2001; Mermer İşletmeciliğinde Elmas Telle Kesim Performansının Araştırılması,
Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 72 s.
Ersoy, H. T., 1991; Lâdik (Konya) Mermerlerinin Jeomekanik Özellikleri ve İşletmeciliği, Hacettepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 98 s.
Ersoy, M., Yeşilkaya, L., Dinçer, A. L., 2010; Mermer Ocak İşletmeciliğinde Yeraltı Üretim Tekniği Ve Avantajları, Mersem’7 Uluslararası Mermer ve Doğaltaş Kongresi, 14-15 Ekim, Afyonkarahisar, 215-234.
Güleç, K., 1972; Afyon – İscehisar Mermerlerinin Jeolojik Yapısı ve Mühendislik Özellikleri, Doktora Tezi, I.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Jain, S.C., Rathore, S.S., 2009; Role of Cut Size Area on the Performance of Diamond Wire Saw Machine in Quarrying of Marble, International Journal of Mining, Reclamation and Environ-ment, 23(2), 79-91.
Kekeç, N., 2001; Tel Kesme Makinelerinde Elmaslı Tellerde Kesme Performansının Belirlenmesi Üzerine Bir İnceleme, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 123 s.
Mancini, R., Cardu, M., Fomaro, M., Lovera, E., 2001; Technological and Economic Evolution of Diamond Wire Use in Granite or Similar Stone Quarries, 17th International Mining Congress and Exhibition of Turkey- IMCET2001, 543548.
Özçelik, Y., Bayram, F., 2006; Model Elmas Telli Kesme Makinesinin Oluşturulması, Mersem’2006-Türkiye V. Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 241-250.
Özçelik, Y., Bayram, F., Yaşıtlı, N. E., Yılmazkaya, E., Kanbir, E. S., Hanecioğlu, B., Bektaşoğlu İ., Ergül, A., Gürsel, M., 2006; Elmas Telli Kesmede Kasnak Devir Hızının Kesme Performansına Etkisinin İncelenmesi, Mersem’2006-Türkiye V. Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 219-228.
Özçelik, Y., 2003; Multivariate Statistical Analysis of the Wearing on Diamond Beads in the Cutting of Andesitik Rocks, Key Engineering Materials Vol 250, 118-130.
Özçelik, Y., Kulaksız, S., Çetin, M. C., 2002; Assesment of the Wear of Diamond Beads in the Cutting of Different Rock Types by the Ridge Regression, Journal of Materials Proceessing Tecnology, 127, 392-400.
Palmström, A., 1995; RMİ – a rock mass characterization system for rock engineering purposes. Doktora Tezi, Oslo Uni., Norveç.
Polat, E., 2002; Mermerlerin Elmas Tel ile Kesiminde Dokusal Özelliklerin Etkisinin İncelenmesi, Haccettepe Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 110 s.
Sümer, E., Tolluoğlu A.Ü., Erkan, Y., 1997; Mermer Üretiminde Jeolojik Verilerin Önemi ve Afyon-İscehisar Mermerlerinde Üç Boyutlu Modelleme, Türkiye II. Mermer Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Afyon, 35-43.
Tonçer, M., 2005; Diyarbakır Hani Yöresindeki Mermer Ocaklarının Blok Alma Olanakları, Fiziksel, Kimyasal Ve Mekanik Özellikleri Açısından Değerlendirilmesi, Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora tezi,
136 s.
TS 699 Doğal Yapı Taşları İnceleme ve Laboratuvar Deney Yöntemleri.
TS EN 12407 doğal taşlar satış, Petrografik İnceleme.
TS EN 14205 doğal taşlar satış, Knoop Sertliğinin Tayini.
TS EN 14579 doğal taşlar satış, Tek Eksenli Yük Altında Eğilme Dayanım Tayini.
TS EN 1926 Doğal Taşlar Deney Metotları, Basınç Dayanımı Tayini.
TS EN 1936 Doğal Taşlar Deney Metotları, Gerçek Yoğunluk, Görünür Yoğunluk, Toplam ve Açık Gözeneklilik.
Turanboy, A., 2003; Süreksizliklerle Sınırlandırılmış Kaya Bloklarının Üç Boyutlu Gösterimi ve Dağılımları, Mersem’2003, Türkiye IV Mermer ve Doğal Taş Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 291-292.
Urhan, E., Şişman A. N., 1993; Blok Mermer Üretiminde Elmaslı Tel Kesme Kullanımı, Uygulaması ve Kesme Veriminin Optimizasyonu, Madencilik, 32(3-4), 23-30.
Yavuz, B. A., 2003; Mermer Ocaklarında Blok Mermer Üretimini Etkileyen Jeolojik Parametreler, Mermer Meslekiçi Eğitim Semineri, TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları No: 74, 1319 Ocak, Ankara, 52-64.
Yüksel, Z., 2010; İscehisar Aktaşören Mevkii Mermer Ocağında Sahanın Jeolojik Özelliklerinin Elmas Tel Kesme Performansına Etkisi, Afyon Kocatepe Ünv. Fen Bilimleri Ens. Yüksek Lisans Tezi.
Ek 1. Üretim Süreçleri ve Harcanan Zaman
