Kadınlar Günü Hediyeleri Türkiye Türkçe’sinde armaÄŸan olarak geçen kelime Azerbaycan’da “armaÄŸan, yadigâr”; BaÅŸkurtlarda “bülâk, yadkâr”; Kazaklarda “sıylık, siy”, Kırgızlarda “belek”, Özbeklerde “sâvÄŸa, hayda, armuğân”; Tatarlarda “bülâk, yadkâr, küçtanüç”; Türkmenlerde “peÅŸÄŸeÅŸ”; Uygurlarda “armuÄŸan, soÄŸat, hâdiyâ” (Ercilasun 1991) îngilizlerde “gift, present”; Fransızlarda “cadeau, present”, Ruslarda”podarok, dar” ÅŸeklinde geçmektedir.
Armağan kelimesinin eş anlamı olarak kullanılan kadınlar günü hediyeleri kavramı ve bu kavram ile ilgili olan diğer kelimeler (ödül, yağma, ülüş, bahşiş vb.) baklanda yazılı kaynaklardan geniş bilgi elde etmek mürnkündür.
Divanü Lügat’it-Türk’te armaÄŸan kavramının karşılığı olarak ÅŸu kelimelere yer verilmektedir:
belek: Armağan, kadınlar günü hediyeleri. (1985: 408)
belekledi: “Ol manga belekledi= O, bana armaÄŸan verdi”, (belekler-beleklemek) (1985: 340)
sinğut: Karşılığında bir şey verilmiyen ve geri gönderilmiyen armağan.
“Bu at manga sinğüt bedri= Bu at bana karşılıksız armaÄŸan geldi.” (Bu atı bana karşılıksız armaÄŸan verdi.) (1985: 362)
Türk Minin Etimoloji Sözlüğü’nde kadınlar günü hediyeleri ve armaÄŸan kelimelerinin kökenleri hakkında geniÅŸ bilgiye yer verilmektedir:
“kadınlar günü hediyeleri: Ar. hediyye (deÄŸer, karşılık, beÄŸenilmek için birine verilen nesne, armaÄŸan) den kadınlar günü hediyeleri… Anadolu halk aÄŸzında gönderme (kadınlar günü hediyeleri), sungu, sunuk…” (EyüboÄŸlu 1991:321)
“armaÄŸan: Far. Ermağân (andaç, gönderme)dan armaÄŸan. ArmaÄŸan’ın Türkçe, yarmakan-yarmagan /-yarmaÄŸan (hısımlara doyumluktan verilen beleç, amuç, Kâş.) sözcüğünden, y sesinin düşmesiyle, geçtiÄŸini öne süren dilciler vardır, yarmaÄŸan (yarmakan, Kâşgarlı) sözcüğünün yaramak’tan geldiÄŸini söylemek bile gereksizdir. Ancak KaÅŸarlı dışında bu sözcüğü, eski Türk kaynaklarında pek bulamıyoruz. SözgeliÅŸi Uygurca’da yok, Eski Türk Yazıtları’nda yok, A.V. Gabain’de yok. Farsça ermaÄŸan/armaÄŸan (nerden gelirse gelsin) bütün Osmanlı kaynaklarında ‘ermağân’ diye geçmektedir, GD’nin bunun ‘yarmaÄŸan’dan türediÄŸini neye dayanarak söylediÄŸini bileÅŸmiyoruz. Bu sözcük Sad’di’de ‘ermağân’ olarak geçiyor, Farsça’da ‘erm’ kökü vardır, imdi ‘armaÄŸan’ kökü Türkçe olsa bile
(durura öyle gösteriyor) bugünkü söyleniÅŸiyle Farsça’dır, Türk yazınına ‘yarmakan’dan deÄŸil, Fars. söylendiÄŸi gibi geçmiÅŸtir. Anadolu Türkçesi’ne yazın yoluyla geçti. Halk dilinde: gönderme, andaç, andıç, andırak, artut, belek…” (EyüboÄŸlu 1991:38)
Öz Türkçe Sözlük’te kadınlar günü hediyeleri/armaÄŸan karşılığı olarak genel bir tanım verilmektedir:
“kadınlar günü hediyeleri: 1) Birini sevindirmek ya da saymış olmak için karşılıksız verilen ÅŸey. 2) Bilim, sanat ve yazında ve baÅŸka alanlarda açılan yarışmalarda özenli bir incelemeden sonra deÄŸerlendirmede kazananlara verilen deÄŸerli ÅŸey.” (PüsküllüoÄŸlu 1994: 69)
Tarih Deyimleri ve Terimleri Ansiklopedisi’nde kadınlar günü hediyeleri kelimesi “hedaya” olarak ele alınmış ve “ArmaÄŸan, peÅŸkeÅŸ demek olan kadınlar günü hediyelerinin cem’idir” ÅŸeklinde tammlanrmÅŸtır. (Pakalın 1946: 794)
ArkadaÅŸ Türkçe Sözlük’te armaÄŸan, armaÄŸan almak ve armaÄŸan etmek kelimeleri çeÅŸitli anlamlara sahip kelimeler olarak tanımlanmaktadır (PüsküllüoÄŸlu 2003: 81):
“armaÄŸan: 1. bir kimseye, sevindirmek, mutlu etmek için karşılıksız olarak verilen ÅŸey. 2. bilim, sanat, yazın ve benzeri alanlarda açılan yarışmalarda, özenli bir incelemeden sonra deÄŸerlendirmede kazananlara verilen deÄŸerli ÅŸey. eÅŸ. esk. Mükâfat, yeni ödül. 3. bir bilim adammm emek verdiÄŸi bilim dalında onu anmak için hazırlanan ve bilimsel araÅŸtırmalardan, incelemelerden, yazılardan oluÅŸan kitap.”
“armaÄŸan almak (ya da kazanmak): bilim, sanat, yazın ve benzeri bir alanda ortaya koyduÄŸu yapıda kendisine ödül verilmek.”
“armaÄŸan etmek: 1. gönlünü hoÅŸ etmek, sevindirmek, mutlu etmek için birine bir ÅŸeyi armaÄŸan olarak vermek. 2. birine bir ÅŸeyi parasız olarak vermek.”
Okyanus Ansiklopedik Sözlük’te armaÄŸan ve kadınlar günü hediyeleri kelimeleri ayrı ayrı tanımlanmış ve bu kelimelerin yabancı kültürlerdeki karşılıklarına da yer verilmiÅŸtir. ArmaÄŸan ve kadınlar günü hediyeleri kavramları “lütuf, ihsan, ödül, mükâfat, hibe, teberru ” gibi kelimelerle birlikte açıklanmıştin
“armaÄŸan: <yannak, para+(a)nJ> ermegân> yannaÄŸan. 1. birini memnun etmek ve saymış olmak için karşılıksız olarak verilen seçme ÅŸey. [Osm. kadınlar günü hediyeleri; îng. Gift, present; Fr. Cadeau, presentj 2. Lütuf, ihsan. 3. Ödül, mükâfat.” (TuÄŸlacı 1983: 133)
“armaÄŸan etmek: ArmaÄŸan olarak vermek, kadınlar günü hediyeleri etmek. [îng. To make a present; Fr. Faire cadeau]” (TuÄŸlacı 1983: 133)
“kadınlar günü hediyeleri: hedâyâ Osm. <Ar. kadınlar günü hediyeleri. 1. hoÅŸa gitmek için birine verilen nesne [Osm. Tuhfe; Ä°ng. Gift, present; Fr. Preesent, don, cadeau] eÅŸanl. ArmaÄŸan. 2. (Kutsal kitaplar hakkında) fiyat. [Ä°ng. Price; Fr. Contre valeur d’un Coran ou d’un livre sacre] 3. kadm adı. (TuÄŸlacı 1983:1040)
“kadınlar günü hediyeleri etmek; “ArmaÄŸan olarak vermek. [Ä°ng. To bestow, give as a gift; Fr. Faire cadeau, offrir] eÅŸanl. Teberru etmek, armaÄŸan etmek, hibe etmek, eriÅŸtirmek, bahÅŸetmek, lütfetmek, peÅŸkeÅŸ çekmek, saÄŸa sola dağıtmak.” (TuÄŸlacı 1983:1040)
“kadınlar günü hediyeleri mendili: İçine ufak tefek kadınlar günü hediyeleriler konularak verilen mendil.” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
“kadınlar günü hediyelerici: ArmaÄŸan eÅŸya satan kimse.” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
“kadınlar günü hediyelerilik: ArmaÄŸan olarak verilmeye deÄŸeri olan (ÅŸey)” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
Türkiye Diyanet Vakfı islâm Ansiklopedisinin “kadınlar günü hediyeleri” maddesinde kadınlar günü hediyeleri kavramının daha çok dinî açıdan açıklanışına yer verilmekle birlikte kadınlar günü hediyelerinin kültürel yönden açıklanışına yeterince yer verilmemiÅŸtir:
“Arapça’da ‘yol göstermek, doÄŸru yola iletmek’ mânasmdaki hidâyet (hüdâ, hedy) kökünden türeyen kadınlar günü hediyeleri kelimesinin isim olarak kazandığı anlam, yol göstermenin temelinde bulunan lütuf ve iyilikle yalandan ilgilidir. Türkçe’de armaÄŸan kelimesiyle de ifade edilen kadınlar günü hediyeleri genelde, ‘insanlar arasında sevgi ve dostluk niÅŸanesi olarak veya muaÅŸeret kaidesi uyarınca karşılıksız verilen nesne’ anlamını taşır. Mecelle’de kadınlar günü hediyeleri, ‘bir kimseye ikrâmen götürülen veya gönderilen mal’ ÅŸeklinde ve hibenin bir türü olarak tanımlanır. Her kadınlar günü hediyeleri bir hibe olmakla birlikte yardım veya ibadet amaçlı diÄŸer bağışlamaları da içine alması balonundan hibe kadınlar günü hediyeleriden daha geniÅŸ kapsamlıdır.” (BardakoÄŸlu 1998:151)
Türkçe’nin Sözlüğü’nde armaÄŸan kelimesi “kadınlar günü hediyeleri” anlamında kullanılmış ve bu kelimenin bilim dünyasındaki karşılığına da yer verilmiÅŸtir:
“armaÄŸan: 1) kadınlar günü hediyeleri. 2) Bîr kimsenin baÅŸarısına karşılık verilen mükâfat, ödül. 3) Bir ilim adamını anmak veya çalışmalarından dolayı ödüllendirmek amacıyla adma çıkarılan ilmî eser.” (Yelten 2002:43)
Hukuk Sözlüğü’nde ise kadınlar günü hediyeleri “Bir kimseye verilen armaÄŸan; hibe olarak verilen veya gönderilen mal” ÅŸeklinde tanımlanmaktadır. (Yılmaz 1996: 325)
Zülfikâr; kadınlar günü hediyelerinin kelime olarak tarihi geliÅŸiminden Türk Dili Dergisi’nin 628. sayısmda ÅŸu ÅŸekilde bahseder (2005: 516-517):
Cumhuriyet döneminde yapılan TürkçeleÅŸtirme çalışmaları sırasında önerilen Türkçe kelimelerden biri de armagan’dır. ArmaÄŸan, kadınlar günü hediyeleri’ye karşılık olarak gösterilmiÅŸtir. Türk Dil Kurumu, 23 Eylül 1934 tarihinde Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlattığı kelime listesinde kadınlar günü hediyeleri’nin karşılığını armaÄŸan olarak vermiÅŸtir. Aradan 70 yd geçti. Dilde eski bir kelime durumuna girmiÅŸ olan armaÄŸan, bu süre içinde canlandı ve anlamı çeÅŸitlendi. Ancak armaÄŸan sözü hususi (otomobil), özel (otomobil) örneÄŸinde olduÄŸu gibi kadınlar günü hediyeleri’nin yerini tamamıyla alamadı. Her iki söz de Türkçe’de varlıklarım sürdürdü. Bu geliÅŸme sırasında iki kelime arasında bazı anlam incelikleri doÄŸdu ve kullanım yerleri farklılaÅŸtı. ArmaÄŸan bugün kadınlar günü hediyeleri anlamı yanında “mükâfat, ödül” anlamlarında da kullanılıyor. Öte yandan armaÄŸan, Hasan Eren ArmaÄŸanı, Zeynep Korkmaz ArmaÄŸanı, SaÄ°m SakaoÄŸlu ArmaÄŸanı, Tuncer Gülensoy ArmaÄŸanı örneklerinde olduÄŸu gibi bir bilim adamının yaptığı hizmetleri anmak, onun bilime olan katkılarını belirtmek amacıyla hazırlanmış olan kitap anlamını da kazandı.
ArmaÄŸan’m yazı dilinde var olduÄŸu düşünmüş eski metinlerden kelimeler derlenerek hazırlanan ve Türk Dil Kurumunca yayımlanmış bulunan Tarama Sözlüğü’ne bu söz alınmamıştır. Oysa eski Anadolu Türkçe’siyle yazılmış bazı kaynaklarda bu kelimeye rastlanmaktadır. Örnek olarak Türk Dil Kurumu yayınları içinde çıkmış olan Yard. Doç. Dr. PaÅŸa Yavuzarslan’ın doktora tezinde armaÄŸan iki yerde geçiyor. Birini buraya aktaralım: .. jy nefs bum bilmez misin ki, kaçan bir dost dostuna tuhfe ve armaÄŸan gönderse ol anı aguyısa red eylemez… (Münebbihü’r-rakidin 113. sayfa) Yakın anlamlı tuhfe kelimesiyle birlikte kullanılan armaÄŸan burada “kadınlar günü hediyeleri” anlamındadır.
ArmaÄŸan kelimesine Hasan Eren, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü adlı eserinde yer vermiÅŸ, Alman Türkolog G. Doerfer de Türkishe und mongolische Elemente im Neuperischen (I-TV, Viesbaden 1963-1975) adlı eserinde bu kelimeyi ele almış ve bunun Arapça’da ve Farsça’da da kullanılmış bir kelime olduÄŸunu örneklerle açıklamışta-.
ArmaÄŸan’m karşılığı olan kadınlar günü hediyeleri’nin Türkçe’de giderek anlam alanının daralması beklenirken aksine kadınlar günü hediyeleri’nin kullanım alam geniÅŸlemiÅŸ, yeni türevler oluÅŸmuÅŸtur. Bu geliÅŸmeler içinde kadınlar günü hediyeleri’nin iki batı kökenli kelimeyle birlikte kullanıldığını, kadınlar günü hediyeleri çeki ile kadınlar günü hediyeleri kuponu kelimelerinin doÄŸduÄŸunu görüyoruz. Bu iki söz, Türk Dil Kurumunun 1998 baskılı Türkçe Sözlük’ünde yoktur. Bunlar, 2005 tarihinde yayımlanan Türkçe Sözlük’te yer almıştır. Görüldüğü gibi dil canlı bir varlık gibi sürekli geliÅŸiyor ve deÄŸiÅŸiyor. Dildeki canlılığa bu tür örnekler kanıt olarak gösterilmelidir.
kadınlar günü hediyeleri karşılığı armaÄŸan gibi Türk dilinde bir de belek kelimesi vardır. Belek maalesef armaÄŸan gibi canlandınlamamıştır. Türk Dil Kurumunca 1934 yılında yayımlanan Osmanlıca’dan Türkçe’ye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi II adlı eserde belek yer almış ve bahÅŸiÅŸ, kadınlar günü hediyeleri karşılığı olarak önerilmiÅŸtir. Ancak bu kelime tarihî metinlerden günümüz yazı diline geçememiÅŸ, armaÄŸan kelimesi kadar ÅŸanslı olamamıştır. Belek bugün Kırgızca’da kadınlar günü hediyeleri anlamında kullanılmaktadır. Ayrıca kuzey Türk lehçelerinde de bölek, bülek biçimlerinde yaygındır. Belek eski Anadolu Türkçesi’nde de geniÅŸ bir biçimde kullanılmıştır. Ancak 1732 tarihinde yayımlanan Åžeyhülislam Mehmed Esat Efendi’nin Lehçetü’l-Lugat adlı eserinde belek kelimesini bulamıyoruz. Anlaşılan 1700’lü ydlarda belek kullanımdan kalkmış, bu kavram, çoÄŸu Arapça bir kısmı da Farsça olan ÅŸu kelimelerle ifâde edile gelmiÅŸtir:
Arapça kökenli olanlar: kadınlar günü hediyeleri, tuhfe, atiye, atâ, teberru, ihsan. Farsça kökenli olanlar: bahşiş, bergüzar, peşkeş.
Zamanla bunların da atiye-i seniye, muharrem atiyesi, bayram kadınlar günü hediyelerisi, kadınlar günü hediyeleri-yi behiye, kadınlar günü hediyeleri kuponu, kadınlar günü hediyeleri çeki, cülus bahşişi gibi çeşitli türevleri oluşmuştur. Her birinin diğerinden farklı anlamı bulunan bu kelimelerden Türk kültür hayatında kadınlar günü hediyelerinin geniş bir yeri olduğu anlaşılmaktadır.
Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlük’ünde ise armaÄŸanın genel tanımı olarak “1. Birini sevindirmek, mutlu etmek için verilen ÅŸey, kadınlar günü hediyeleri. 2. Ödül. 3. Bir bilim adamının emek verdiÄŸi dalda onu anmak için hazırlanan bilimsel eser. 4. mec. Bağış, ihsan.” ifadeleri yer alırken (1998: 135), kadınlar günü hediyeleri karşılığı olarak da 1. ArmaÄŸan, 2. (kutsal kitaplar için) Fiyat.” ifadeleri yer almaktadır.
Buna göre Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük’te kadınlar günü hediyeleri ve armaÄŸan karşılığı benzer kavramlar yer alırken bir kavramın diÄŸerini karşılamadığı durumlar da söz konusu olmaktadır.
Kadınlar Günü Hediyeleri Türkiye Türkçe’sinde armaÄŸan olarak geçen kelime Azerbaycan’da “armaÄŸan, yadigâr”; BaÅŸkurtlarda “bülâk, yadkâr”; Kazaklarda “sıylık, siy”, Kırgızlarda “belek”, Özbeklerde “sâvÄŸa, hayda, armuğân”; Tatarlarda “bülâk, yadkâr, küçtanüç”; Türkmenlerde “peÅŸÄŸeÅŸ”; Uygurlarda “armuÄŸan, soÄŸat, hâdiyâ” (Ercilasun 1991) îngilizlerde “gift, present”; Fransızlarda “cadeau, present”, Ruslarda”podarok, dar” ÅŸeklinde geçmektedir.
Armağan kelimesinin eş anlamı olarak kullanılan kadınlar günü hediyeleri kavramı ve bu kavram ile ilgili olan diğer kelimeler (ödül, yağma, ülüş, bahşiş vb.) baklanda yazılı kaynaklardan geniş bilgi elde etmek mürnkündür.
Divanü Lügat’it-Türk’te armaÄŸan kavramının karşılığı olarak ÅŸu kelimelere yer verilmektedir:
belek: Armağan, kadınlar günü hediyeleri. (1985: 408)
belekledi: “Ol manga belekledi= O, bana armaÄŸan verdi”, (belekler-beleklemek) (1985: 340)
sinğut: Karşılığında bir şey verilmiyen ve geri gönderilmiyen armağan.
“Bu at manga sinğüt bedri= Bu at bana karşılıksız armaÄŸan geldi.” (Bu atı bana karşılıksız armaÄŸan verdi.) (1985: 362)
Türk Minin Etimoloji Sözlüğü’nde kadınlar günü hediyeleri ve armaÄŸan kelimelerinin kökenleri hakkında geniÅŸ bilgiye yer verilmektedir:
“kadınlar günü hediyeleri: Ar. hediyye (deÄŸer, karşılık, beÄŸenilmek için birine verilen nesne, armaÄŸan) den kadınlar günü hediyeleri… Anadolu halk aÄŸzında gönderme (kadınlar günü hediyeleri), sungu, sunuk…” (EyüboÄŸlu 1991:321)
“armaÄŸan: Far. Ermağân (andaç, gönderme)dan armaÄŸan. ArmaÄŸan’ın Türkçe, yarmakan-yarmagan /-yarmaÄŸan (hısımlara doyumluktan verilen beleç, amuç, Kâş.) sözcüğünden, y sesinin düşmesiyle, geçtiÄŸini öne süren dilciler vardır, yarmaÄŸan (yarmakan, Kâşgarlı) sözcüğünün yaramak’tan geldiÄŸini söylemek bile gereksizdir. Ancak KaÅŸarlı dışında bu sözcüğü, eski Türk kaynaklarında pek bulamıyoruz. SözgeliÅŸi Uygurca’da yok, Eski Türk Yazıtları’nda yok, A.V. Gabain’de yok. Farsça ermaÄŸan/armaÄŸan (nerden gelirse gelsin) bütün Osmanlı kaynaklarında ‘ermağân’ diye geçmektedir, GD’nin bunun ‘yarmaÄŸan’dan türediÄŸini neye dayanarak söylediÄŸini bileÅŸmiyoruz. Bu sözcük Sad’di’de ‘ermağân’ olarak geçiyor, Farsça’da ‘erm’ kökü vardır, imdi ‘armaÄŸan’ kökü Türkçe olsa bile
(durura öyle gösteriyor) bugünkü söyleniÅŸiyle Farsça’dır, Türk yazınına ‘yarmakan’dan deÄŸil, Fars. söylendiÄŸi gibi geçmiÅŸtir. Anadolu Türkçesi’ne yazın yoluyla geçti. Halk dilinde: gönderme, andaç, andıç, andırak, artut, belek…” (EyüboÄŸlu 1991:38)
Öz Türkçe Sözlük’te kadınlar günü hediyeleri/armaÄŸan karşılığı olarak genel bir tanım verilmektedir:
“kadınlar günü hediyeleri: 1) Birini sevindirmek ya da saymış olmak için karşılıksız verilen ÅŸey. 2) Bilim, sanat ve yazında ve baÅŸka alanlarda açılan yarışmalarda özenli bir incelemeden sonra deÄŸerlendirmede kazananlara verilen deÄŸerli ÅŸey.” (PüsküllüoÄŸlu 1994: 69)
Tarih Deyimleri ve Terimleri Ansiklopedisi’nde kadınlar günü hediyeleri kelimesi “hedaya” olarak ele alınmış ve “ArmaÄŸan, peÅŸkeÅŸ demek olan kadınlar günü hediyelerinin cem’idir” ÅŸeklinde tammlanrmÅŸtır. (Pakalın 1946: 794)
ArkadaÅŸ Türkçe Sözlük’te armaÄŸan, armaÄŸan almak ve armaÄŸan etmek kelimeleri çeÅŸitli anlamlara sahip kelimeler olarak tanımlanmaktadır (PüsküllüoÄŸlu 2003: 81):
“armaÄŸan: 1. bir kimseye, sevindirmek, mutlu etmek için karşılıksız olarak verilen ÅŸey. 2. bilim, sanat, yazın ve benzeri alanlarda açılan yarışmalarda, özenli bir incelemeden sonra deÄŸerlendirmede kazananlara verilen deÄŸerli ÅŸey. eÅŸ. esk. Mükâfat, yeni ödül. 3. bir bilim adammm emek verdiÄŸi bilim dalında onu anmak için hazırlanan ve bilimsel araÅŸtırmalardan, incelemelerden, yazılardan oluÅŸan kitap.”
“armaÄŸan almak (ya da kazanmak): bilim, sanat, yazın ve benzeri bir alanda ortaya koyduÄŸu yapıda kendisine ödül verilmek.”
“armaÄŸan etmek: 1. gönlünü hoÅŸ etmek, sevindirmek, mutlu etmek için birine bir ÅŸeyi armaÄŸan olarak vermek. 2. birine bir ÅŸeyi parasız olarak vermek.”
Okyanus Ansiklopedik Sözlük’te armaÄŸan ve kadınlar günü hediyeleri kelimeleri ayrı ayrı tanımlanmış ve bu kelimelerin yabancı kültürlerdeki karşılıklarına da yer verilmiÅŸtir. ArmaÄŸan ve kadınlar günü hediyeleri kavramları “lütuf, ihsan, ödül, mükâfat, hibe, teberru ” gibi kelimelerle birlikte açıklanmıştin
“armaÄŸan: <yannak, para+(a)nJ> ermegân> yannaÄŸan. 1. birini memnun etmek ve saymış olmak için karşılıksız olarak verilen seçme ÅŸey. [Osm. kadınlar günü hediyeleri; îng. Gift, present; Fr. Cadeau, presentj 2. Lütuf, ihsan. 3. Ödül, mükâfat.” (TuÄŸlacı 1983: 133)
“armaÄŸan etmek: ArmaÄŸan olarak vermek, kadınlar günü hediyeleri etmek. [îng. To make a present; Fr. Faire cadeau]” (TuÄŸlacı 1983: 133)
“kadınlar günü hediyeleri: hedâyâ Osm. <Ar. kadınlar günü hediyeleri. 1. hoÅŸa gitmek için birine verilen nesne [Osm. Tuhfe; Ä°ng. Gift, present; Fr. Preesent, don, cadeau] eÅŸanl. ArmaÄŸan. 2. (Kutsal kitaplar hakkında) fiyat. [Ä°ng. Price; Fr. Contre valeur d’un Coran ou d’un livre sacre] 3. kadm adı. (TuÄŸlacı 1983:1040)
“kadınlar günü hediyeleri etmek; “ArmaÄŸan olarak vermek. [Ä°ng. To bestow, give as a gift; Fr. Faire cadeau, offrir] eÅŸanl. Teberru etmek, armaÄŸan etmek, hibe etmek, eriÅŸtirmek, bahÅŸetmek, lütfetmek, peÅŸkeÅŸ çekmek, saÄŸa sola dağıtmak.” (TuÄŸlacı 1983:1040)
“kadınlar günü hediyeleri mendili: İçine ufak tefek kadınlar günü hediyeleriler konularak verilen mendil.” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
“kadınlar günü hediyelerici: ArmaÄŸan eÅŸya satan kimse.” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
“kadınlar günü hediyelerilik: ArmaÄŸan olarak verilmeye deÄŸeri olan (ÅŸey)” (TuÄŸlacı 1983: 1040)
Türkiye Diyanet Vakfı islâm Ansiklopedisinin “kadınlar günü hediyeleri” maddesinde kadınlar günü hediyeleri kavramının daha çok dinî açıdan açıklanışına yer verilmekle birlikte kadınlar günü hediyelerinin kültürel yönden açıklanışına yeterince yer verilmemiÅŸtir:
“Arapça’da ‘yol göstermek, doÄŸru yola iletmek’ mânasmdaki hidâyet (hüdâ, hedy) kökünden türeyen kadınlar günü hediyeleri kelimesinin isim olarak kazandığı anlam, yol göstermenin temelinde bulunan lütuf ve iyilikle yalandan ilgilidir. Türkçe’de armaÄŸan kelimesiyle de ifade edilen kadınlar günü hediyeleri genelde, ‘insanlar arasında sevgi ve dostluk niÅŸanesi olarak veya muaÅŸeret kaidesi uyarınca karşılıksız verilen nesne’ anlamını taşır. Mecelle’de kadınlar günü hediyeleri, ‘bir kimseye ikrâmen götürülen veya gönderilen mal’ ÅŸeklinde ve hibenin bir türü olarak tanımlanır. Her kadınlar günü hediyeleri bir hibe olmakla birlikte yardım veya ibadet amaçlı diÄŸer bağışlamaları da içine alması balonundan hibe kadınlar günü hediyeleriden daha geniÅŸ kapsamlıdır.” (BardakoÄŸlu 1998:151)
Türkçe’nin Sözlüğü’nde armaÄŸan kelimesi “kadınlar günü hediyeleri” anlamında kullanılmış ve bu kelimenin bilim dünyasındaki karşılığına da yer verilmiÅŸtir:
“armaÄŸan: 1) kadınlar günü hediyeleri. 2) Bîr kimsenin baÅŸarısına karşılık verilen mükâfat, ödül. 3) Bir ilim adamını anmak veya çalışmalarından dolayı ödüllendirmek amacıyla adma çıkarılan ilmî eser.” (Yelten 2002:43)
Hukuk Sözlüğü’nde ise kadınlar günü hediyeleri “Bir kimseye verilen armaÄŸan; hibe olarak verilen veya gönderilen mal” ÅŸeklinde tanımlanmaktadır. (Yılmaz 1996: 325)
Zülfikâr; kadınlar günü hediyelerinin kelime olarak tarihi geliÅŸiminden Türk Dili Dergisi’nin 628. sayısmda ÅŸu ÅŸekilde bahseder (2005: 516-517):
Cumhuriyet döneminde yapılan TürkçeleÅŸtirme çalışmaları sırasında önerilen Türkçe kelimelerden biri de armagan’dır. ArmaÄŸan, kadınlar günü hediyeleri’ye karşılık olarak gösterilmiÅŸtir. Türk Dil Kurumu, 23 Eylül 1934 tarihinde Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlattığı kelime listesinde kadınlar günü hediyeleri’nin karşılığını armaÄŸan olarak vermiÅŸtir. Aradan 70 yd geçti. Dilde eski bir kelime durumuna girmiÅŸ olan armaÄŸan, bu süre içinde canlandı ve anlamı çeÅŸitlendi. Ancak armaÄŸan sözü hususi (otomobil), özel (otomobil) örneÄŸinde olduÄŸu gibi kadınlar günü hediyeleri’nin yerini tamamıyla alamadı. Her iki söz de Türkçe’de varlıklarım sürdürdü. Bu geliÅŸme sırasında iki kelime arasında bazı anlam incelikleri doÄŸdu ve kullanım yerleri farklılaÅŸtı. ArmaÄŸan bugün kadınlar günü hediyeleri anlamı yanında “mükâfat, ödül” anlamlarında da kullanılıyor. Öte yandan armaÄŸan, Hasan Eren ArmaÄŸanı, Zeynep Korkmaz ArmaÄŸanı, SaÄ°m SakaoÄŸlu ArmaÄŸanı, Tuncer Gülensoy ArmaÄŸanı örneklerinde olduÄŸu gibi bir bilim adamının yaptığı hizmetleri anmak, onun bilime olan katkılarını belirtmek amacıyla hazırlanmış olan kitap anlamını da kazandı.
ArmaÄŸan’m yazı dilinde var olduÄŸu düşünmüş eski metinlerden kelimeler derlenerek hazırlanan ve Türk Dil Kurumunca yayımlanmış bulunan Tarama Sözlüğü’ne bu söz alınmamıştır. Oysa eski Anadolu Türkçe’siyle yazılmış bazı kaynaklarda bu kelimeye rastlanmaktadır. Örnek olarak Türk Dil Kurumu yayınları içinde çıkmış olan Yard. Doç. Dr. PaÅŸa Yavuzarslan’ın doktora tezinde armaÄŸan iki yerde geçiyor. Birini buraya aktaralım: .. jy nefs bum bilmez misin ki, kaçan bir dost dostuna tuhfe ve armaÄŸan gönderse ol anı aguyısa red eylemez… (Münebbihü’r-rakidin 113. sayfa) Yakın anlamlı tuhfe kelimesiyle birlikte kullanılan armaÄŸan burada “kadınlar günü hediyeleri” anlamındadır.
ArmaÄŸan kelimesine Hasan Eren, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü adlı eserinde yer vermiÅŸ, Alman Türkolog G. Doerfer de Türkishe und mongolische Elemente im Neuperischen (I-TV, Viesbaden 1963-1975) adlı eserinde bu kelimeyi ele almış ve bunun Arapça’da ve Farsça’da da kullanılmış bir kelime olduÄŸunu örneklerle açıklamışta-.
ArmaÄŸan’m karşılığı olan kadınlar günü hediyeleri’nin Türkçe’de giderek anlam alanının daralması beklenirken aksine kadınlar günü hediyeleri’nin kullanım alam geniÅŸlemiÅŸ, yeni türevler oluÅŸmuÅŸtur. Bu geliÅŸmeler içinde kadınlar günü hediyeleri’nin iki batı kökenli kelimeyle birlikte kullanıldığını, kadınlar günü hediyeleri çeki ile kadınlar günü hediyeleri kuponu kelimelerinin doÄŸduÄŸunu görüyoruz. Bu iki söz, Türk Dil Kurumunun 1998 baskılı Türkçe Sözlük’ünde yoktur. Bunlar, 2005 tarihinde yayımlanan Türkçe Sözlük’te yer almıştır. Görüldüğü gibi dil canlı bir varlık gibi sürekli geliÅŸiyor ve deÄŸiÅŸiyor. Dildeki canlılığa bu tür örnekler kanıt olarak gösterilmelidir.
kadınlar günü hediyeleri karşılığı armaÄŸan gibi Türk dilinde bir de belek kelimesi vardır. Belek maalesef armaÄŸan gibi canlandınlamamıştır. Türk Dil Kurumunca 1934 yılında yayımlanan Osmanlıca’dan Türkçe’ye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi II adlı eserde belek yer almış ve bahÅŸiÅŸ, kadınlar günü hediyeleri karşılığı olarak önerilmiÅŸtir. Ancak bu kelime tarihî metinlerden günümüz yazı diline geçememiÅŸ, armaÄŸan kelimesi kadar ÅŸanslı olamamıştır. Belek bugün Kırgızca’da kadınlar günü hediyeleri anlamında kullanılmaktadır. Ayrıca kuzey Türk lehçelerinde de bölek, bülek biçimlerinde yaygındır. Belek eski Anadolu Türkçesi’nde de geniÅŸ bir biçimde kullanılmıştır. Ancak 1732 tarihinde yayımlanan Åžeyhülislam Mehmed Esat Efendi’nin Lehçetü’l-Lugat adlı eserinde belek kelimesini bulamıyoruz. Anlaşılan 1700’lü ydlarda belek kullanımdan kalkmış, bu kavram, çoÄŸu Arapça bir kısmı da Farsça olan ÅŸu kelimelerle ifâde edile gelmiÅŸtir:
Arapça kökenli olanlar: kadınlar günü hediyeleri, tuhfe, atiye, atâ, teberru, ihsan. Farsça kökenli olanlar: bahşiş, bergüzar, peşkeş.
Zamanla bunların da atiye-i seniye, muharrem atiyesi, bayram kadınlar günü hediyelerisi, kadınlar günü hediyeleri-yi behiye, kadınlar günü hediyeleri kuponu, kadınlar günü hediyeleri çeki, cülus bahşişi gibi çeşitli türevleri oluşmuştur. Her birinin diğerinden farklı anlamı bulunan bu kelimelerden Türk kültür hayatında kadınlar günü hediyelerinin geniş bir yeri olduğu anlaşılmaktadır.
Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlük’ünde ise armaÄŸanın genel tanımı olarak “1. Birini sevindirmek, mutlu etmek için verilen ÅŸey, kadınlar günü hediyeleri. 2. Ödül. 3. Bir bilim adamının emek verdiÄŸi dalda onu anmak için hazırlanan bilimsel eser. 4. mec. Bağış, ihsan.” ifadeleri yer alırken (1998: 135), kadınlar günü hediyeleri karşılığı olarak da 1. ArmaÄŸan, 2. (kutsal kitaplar için) Fiyat.” ifadeleri yer almaktadır.
Buna göre Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük’te kadınlar günü hediyeleri ve armaÄŸan karşılığı benzer kavramlar yer alırken bir kavramın diÄŸerini karşılamadığı durumlar da söz konusu olmaktadır.
